तोमनाथ उप्रेती

महान् पर्वहरू कुनै पनि समाजका धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, सामूहिक स्मृति र नैतिक मूल्यका जीवन्त अभिव्यक्ति हुन्। नेपालमा मनाइने दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, उधौली–उभौली, बुद्ध जयन्ती तथा अन्य धार्मिक–सांस्कृतिक पर्वहरूले विविधतायुक्त नेपाली समाजलाई आपसी सद्भाव, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सहकार्यको सूत्रमा आबद्ध गर्छन्। यी पर्वहरू केवल परम्पराको निरन्तरता होइनन्; यिनले मानव जीवनको अर्थ, नैतिक आचरणको महत्त्व र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबारे चिन्तन गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छन्। तथापि, कुनै पनि सांस्कृतिक परम्पराको मूल्याङ्कन त्यसको प्राचीनता वा लोकप्रियताका आधारमा मात्र होइन, त्यसले मानवता, करुणा, समानता र अहिंसाको विकासमा पुर्‍याउने योगदानका आधारमा पनि गरिनुपर्छ।

धर्मको मूल उद्देश्य मानव चेतनालाई परिष्कृत गर्नु, नैतिक आचरणलाई प्रोत्साहित गर्नु र व्यक्तिलाई व्यापक मानवीय उत्तरदायित्वप्रति सचेत बनाउनु हो। धर्मलाई कर्तव्य, सदाचार, न्याय, आत्मसंयम र परोपकारको समष्टिका रूपमा बुझ्दा यसको वास्तविक महत्त्व स्पष्ट हुन्छ। तर जब धार्मिक आस्थालाई विवेकहीन अनुष्ठान, सामाजिक विभेद, पशुहिंसा वा अरूको आस्थाप्रतिको असहिष्णुतासँग जोडिन्छ, तब धर्मको नैतिक सार र त्यसको बाह्य अभ्यासबीच विरोधाभास उत्पन्न हुन्छ। यसैले महान् पर्वहरूको वास्तविक महत्त्व अनुष्ठानको भव्यतामा मात्र होइन, तिनले व्यक्तिको अन्तःकरण र सामाजिक व्यवहारमा ल्याउने सकारात्मक रूपान्तरणमा निहित हुन्छ।

दसैँ : विजयको प्रतीक र नैतिक विवेकको प्रश्न

दसैँ नेपाली समाजको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो। यसले दुर्गा शक्तिको उपासना, असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको स्थापना तथा पारिवारिक पुनर्मिलनको सन्देश दिन्छ। टीका, जमरा, आशीर्वाद र पारिवारिक भेटघाट यस पर्वका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। यी अभ्यासले पुस्तान्तरण, पारिवारिक एकता र सामाजिक सम्बन्धको पुनःस्थापनामा योगदान पुर्‍याउँछन्। तर दसैँको दार्शनिक अर्थलाई केवल विजयको उत्सवमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको सन्देशलाई आत्मसंयम, नैतिक साहस, अन्यायको प्रतिरोध र आन्तरिक विकारमाथिको विजयसँग पनि जोडेर हेर्न आवश्यक छ।

दुर्गा शक्तिको प्रतीकात्मक अर्थलाई मानवीय जीवनसँग जोड्दा अज्ञान, लोभ, क्रोध, अहंकार र अन्यायविरुद्धको संघर्ष यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्न पुग्छ। मानिसले बाह्य शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा पहिले आफ्नै कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नुपर्छ। यस दृष्टिले दसैँ आत्मसमीक्षा र आत्मपरिष्कारको अवसर हो। यदि विजयादशमीको उत्सव मनाउने समाजमा अन्याय, हिंसा, विभेद र असंवेदनशीलता कायम रहन्छ भने पर्वको नैतिक सन्देश व्यवहारमा पूर्णतः रूपान्तरित भएको मान्न सकिँदैन।

दसैँसँग सम्बन्धित पशुबलिको विषयमा पनि धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, अहिंसाको दर्शन र पशुकल्याणका आधुनिक मान्यताबीच गम्भीर संवाद आवश्यक छ। विभिन्न समुदायमा बलिप्रथाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ फरक हुन सक्छ। त्यसैले यस विषयलाई आस्थावान् समुदायको अपमान वा सांस्कृतिक पहिचानको निषेधका रूपमा होइन, करुणा, नैतिक विवेक र परम्पराको समसामयिक पुनर्व्याख्याका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। धार्मिक अभ्यासको विकास संवाद, चेतना र स्वैच्छिक सामाजिक रूपान्तरणबाट हुन सक्छ।

भगवद्गीतामा दैवी सम्पत्तिका रूपमा अभय, सत्य, आत्मसंयम, अहिंसा र करुणाजस्ता गुणहरूको उल्लेख गरिएको छ। यी गुणले धार्मिक जीवनको मूल्य बाह्य प्रदर्शनभन्दा व्यक्तिको चरित्र र आचरणमा रहेको स्पष्ट पार्छन्। अतः दसैँको वास्तविक विजय त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब मानिसले आफ्नो अहंकारमाथि विवेकको, घृणामाथि प्रेमको र अन्यायमाथि न्यायको विजय स्थापित गर्न सक्छ।

तिहार : सहअस्तित्व, कृतज्ञता र जीवप्रतिको संवेदना

तिहार प्रकाश, आत्मीयता र कृतज्ञताको पर्व हो। काग, कुकुर, गाई र गोरुजस्ता जीवप्रतिको सम्मान तथा भाइटीकाको पारिवारिक सम्बन्ध यस पर्वका विशिष्ट सांस्कृतिक पक्ष हुन्। दीप प्रज्वलनले अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयलाई प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। यस अर्थमा तिहारलाई केवल मनोरञ्जन र उत्सवका रूपमा नभई मानव जीवनमा विद्यमान अज्ञान, स्वार्थ र असंवेदनशीलतालाई हटाउने नैतिक अभियानका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

तिहारको विशिष्ट सन्देश जीवप्रतिको कृतज्ञता र सहअस्तित्वमा निहित छ। मानिसको जीवन प्रकृति, पशुपक्षी, वनस्पति र पारिस्थितिक प्रणालीसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। त्यसैले कुनै जीवलाई पूजाको दिन सम्मान गर्ने तर अन्य समयमा त्यसप्रति क्रूर व्यवहार गर्ने प्रवृत्तिले पर्वको नैतिक सन्देशलाई कमजोर बनाउँछ। वास्तविक श्रद्धा क्षणिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन; त्यो दैनिक व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्छ।

कुकुरप्रतिको सम्मानले निष्ठा र सुरक्षाको योगदानलाई स्मरण गराउँछ। गाई र गोरुसँग सम्बन्धित परम्पराले कृषि, जीविकोपार्जन र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यी सांस्कृतिक अभ्यासलाई आधुनिक पशुकल्याण, जिम्मेवार पालनपोषण र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिन्छ। यसरी तिहारले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व अरू जीव र प्रकृतिबाट अलग नभएको बोध गराउँछ।

दीपावलीको प्रकाशलाई मानवीय चेतनाको रूपकका रूपमा हेर्दा यसको सन्देश अझ व्यापक हुन्छ। घरमा दीप बाल्नुका साथै समाजमा आशा, सद्भाव र न्यायको प्रकाश फैलाउनु आवश्यक छ। गरिब, असहाय, एक्ला र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका व्यक्तिहरूप्रति सहयोगको भावना विकसित भएमा मात्र पर्वको प्रकाश सामाजिक जीवनमा अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। बाह्य उज्यालोले घर सुन्दर बनाउँछ; आन्तरिक उज्यालोले समाजलाई मानवीय बनाउँछ।

धार्मिक पर्व र नैतिक चेतनाको सम्बन्ध

धर्म र नैतिकताबीचको सम्बन्ध दर्शनको महत्त्वपूर्ण विमर्श हो। धर्मले व्यक्तिलाई जीवनको अर्थ, कर्तव्य र उत्तरदायित्वबारे मार्गदर्शन गर्न सक्छ। तर धार्मिक पहिचान हुनु र नैतिक रूपमा परिष्कृत हुनु एउटै कुरा होइन। व्यक्तिको धार्मिक निष्ठाको वास्तविक परीक्षण उसको व्यवहार, निर्णय र अरूप्रतिको दृष्टिकोणमा हुन्छ। सत्य बोल्ने, न्यायको पक्षमा उभिने, कमजोरको संरक्षण गर्ने र अरूको पीडाप्रति संवेदनशील हुने व्यक्तिले धर्मको नैतिक मर्मलाई व्यवहारमा उतारेको हुन्छ।

उपनिषद्मा उल्लिखित “सत्यं वद, धर्मं चर” अर्थात् सत्य बोल र धर्मको आचरण गर भन्ने शिक्षाले धार्मिक जीवनमा सत्यनिष्ठा र सदाचारको महत्त्व स्थापित गर्छ। यस शिक्षाको आशयलाई पर्वहरूको सन्दर्भमा हेर्दा धार्मिक अनुष्ठानसँगै सत्यपूर्ण व्यवहार, न्यायपूर्ण सम्बन्ध र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ। पूजा गर्नु र अन्यायविरुद्ध मौन रहनु, दान गर्नु र श्रमिकको श्रमको उचित मूल्य नदिनु, आशीर्वाद दिनु र व्यवहारमा विभेद गर्नुबीच गम्भीर नैतिक विरोधाभास रहन्छ।

बौद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री र प्रज्ञालाई दुःख न्यूनीकरण तथा मानवीय जीवनको परिष्कारसँग जोड्छ। महात्मा गान्धीको अहिंसात्मक चिन्तनले पनि नैतिक साधन र अपेक्षित परिणामबीचको सम्बन्धलाई महत्त्व दिएको छ। यी दृष्टिकोणले धार्मिक जीवनको मूल्य हिंसात्मक शक्ति प्रदर्शनमा नभई आत्मसंयम, सहिष्णुता र मानवीय संवेदनाको विकासमा रहेको बोध गराउँछन्।

पर्वहरूलाई नैतिक शिक्षाको प्रभावकारी माध्यम बनाउन परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था र समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बालबालिकाले पर्वका अवसरमा देख्ने व्यवहारबाट सम्मान, सहयोग, समानता र करुणाका मूल्य सिक्छन्। यदि उनीहरूले पर्वलाई केवल खर्च, प्रतिस्पर्धा, प्रदर्शन र अनुष्ठानसँग जोडेर बुझ्छन् भने त्यसको सामाजिक अर्थ सीमित हुन सक्छ। त्यसको विपरीत, पर्वलाई सेवा, साझा भोजन, वातावरण संरक्षण, वृद्धवृद्धाको सम्मान र असहायलाई सहयोगसँग जोड्दा ती मूल्य व्यवहारमा स्थापित हुन सक्छन्।

संस्कारको पुनर्व्याख्या र पशुबलिको नैतिक विमर्श

संस्कार समाजको सांस्कृतिक निरन्तरताको माध्यम हो। यसले विगतका अनुभव, सामूहिक स्मृति र सामाजिक मूल्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ। तथापि, संस्कारको संरक्षण गर्नु भनेको प्रत्येक परम्परालाई प्रश्नरहित रूपमा निरन्तरता दिनु होइन। समाज परिवर्तनशील हुन्छ र मानवीय चेतनाको विकाससँगै परम्पराको अर्थ, प्रयोग र सामाजिक प्रभावबारे पुनर्विचार गर्ने आवश्यकता उत्पन्न हुन्छ।

पशुबलिको विषय यसै सन्दर्भमा विचारणीय छ। विभिन्न धार्मिक समुदायले बलिप्रथालाई आस्था, देवीदेवताको उपासना वा ऐतिहासिक परम्परासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। अर्कोतर्फ, अहिंसा, पशुकल्याण र संवेदनशीलताका आधारमा यसको आलोचना पनि हुँदै आएको छ। यी दुवै पक्षलाई बुझेर तर्कपूर्ण र सम्मानजनक संवाद अघि बढाउनु आवश्यक छ। धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्नु र त्यसका अभ्यासको नैतिक समीक्षा गर्नु परस्पर विरोधी कार्य होइनन्।

अहिंसामुखी रूपान्तरणको उद्देश्य धार्मिक समुदायलाई दोषारोपण गर्नु वा तिनको पहिचानमाथि प्रहार गर्नु हुनु हुँदैन। बरु धार्मिक आस्थाभित्रै रहेका करुणा, आत्मसंयम, प्रतीकात्मक समर्पण र जीवप्रतिको संवेदनाका मूल्यलाई उजागर गर्न सकिन्छ। जहाँ समुदायले उपयुक्त ठान्छ, त्यहाँ पशुबलिको सट्टा फलफूल, अन्न, फूल, दीप वा अन्य प्रतीकात्मक अर्पणलाई प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ। यस्तो परिवर्तन संवाद, शिक्षा र स्वैच्छिक सहभागितामा आधारित हुनुपर्छ।

परम्पराको जीवन्तता त्यसको स्थिरतामा मात्र होइन, समयानुकूल अर्थ ग्रहण गर्ने क्षमतामा पनि निहित हुन्छ। यदि कुनै पर्वले मानिसलाई करुणा, संयम र न्यायप्रति बढी सचेत बनाउँछ भने त्यसको सांस्कृतिक महत्त्व अझ विस्तार हुन्छ। यसैले संस्कारको पुनर्व्याख्या परम्पराको अस्वीकार होइन; त्यसका मानवीय सम्भावनाको पुनःखोज हो।

पर्व, उपभोगवाद र सामाजिक उत्तरदायित्व

आधुनिक समाजमा पर्वहरूको स्वरूपमा आर्थिक र उपभोक्तावादी प्रभाव बढ्दै गएको छ। नयाँ लुगा, महँगा उपहार, भव्य सजावट, आतसबाजी र सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले कतिपय अवस्थामा पर्वको आत्मीय र आध्यात्मिक पक्षलाई ओझेलमा पार्न सक्छ। यसले आर्थिक हैसियतअनुसार उत्सव मनाउने क्षमतामा भिन्नता ल्याई सामाजिक तुलना र मनोवैज्ञानिक दबाबसमेत सिर्जना गर्न सक्छ।

पर्वको आनन्दलाई खर्चको परिमाणसँग जोड्नु आवश्यक छैन। सीमित स्रोत भएका परिवारले पनि आत्मीयता, साझा भोजन, शुभकामना र सहयोगका माध्यमबाट पर्वलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छन्। सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि गरिने अनावश्यक खर्चको सट्टा शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण र विपन्न समुदायको सहयोगमा स्रोत परिचालन गर्नु पर्वको सामाजिक उपयोगिता विस्तार गर्ने उपाय हो।

यसैगरी, तिहारमा पटाका तथा आतसबाजीको प्रयोगले उत्पन्न गर्ने ध्वनि र वायु प्रदूषण, आगलागीको जोखिम र संवेदनशील व्यक्ति तथा जीवजन्तुमाथिको असरबारे सचेत हुनु आवश्यक छ। पर्वको उल्लासले अरूको स्वास्थ्य, सुरक्षा र शान्तिमा अनावश्यक क्षति पुर्‍याउनु हुँदैन। वातावरणमैत्री सजावट, स्थानीय उत्पादनको प्रयोग, फोहोरको उचित व्यवस्थापन र जिम्मेवार उपभोगले सांस्कृतिक उत्सवलाई दिगो विकासका मूल्यसँग जोड्न सक्छन्।

पर्वहरू आर्थिक गतिविधिका माध्यम पनि हुन्। स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि उपज र साना उद्यमको प्रवर्द्धनबाट तिनले रोजगारी तथा आयआर्जनमा योगदान पुर्‍याउन सक्छन्। तर यस्तो आर्थिक गतिविधि सामाजिक न्याय, श्रमको सम्मान र वातावरणीय उत्तरदायित्वसँग सन्तुलित हुनुपर्छ। पर्वको समृद्धि केही व्यक्तिको उपभोगमा मात्र सीमित नभई समुदायको साझा हितमा रूपान्तरित हुनु आवश्यक छ।

विविधतामा एकता र सामाजिक सद्भाव

नेपालको बहुधार्मिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक स्वरूपले पर्वहरूलाई सामाजिक सहअस्तित्वको महत्त्वपूर्ण आधार बनाएको छ। विभिन्न समुदायका पर्व, अनुष्ठान र विश्वासमा भिन्नता भए पनि तिनमा परिवारप्रतिको आत्मीयता, समुदायप्रतिको उत्तरदायित्व, कृतज्ञता र शुभकामनाजस्ता साझा मानवीय पक्ष भेटिन्छन्। यिनै साझा मूल्यले सामाजिक सद्भावको आधार निर्माण गर्न सक्छन्।

तर विविधताको सम्मान केवल औपचारिक शुभकामनामा सीमित हुनु हुँदैन। फरक धर्म, जाति, भाषा, संस्कृति वा जीवनपद्धति अपनाउने व्यक्तिको समान अधिकार र मर्यादालाई स्वीकार गर्नु वास्तविक सहिष्णुताको आधार हो। आफ्नो आस्थाप्रति निष्ठावान् रहँदै अरूको आस्थालाई सम्मान गर्न सक्नु नै परिपक्व धार्मिक चेतना हो। धर्मको नाममा घृणा, बहिष्करण वा विभेद फैलाउने प्रवृत्तिले पर्वहरूको एकतामूलक सम्भावनालाई कमजोर बनाउँछ।

सार्वजनिक संस्था, विद्यालय, स्थानीय तह र नागरिक समाजले पर्वहरूलाई सामाजिक संवाद तथा सामुदायिक सहकार्यका अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्छन्। सामूहिक सरसफाइ, रक्तदान, विपन्न परिवारलाई सहयोग, अन्तरधार्मिक संवाद र वातावरण संरक्षणजस्ता गतिविधिले पर्वको सामाजिक अर्थलाई अझ गहिरो बनाउन सक्छन्। यसरी धार्मिक उत्सवले व्यक्तिगत आस्थालाई सार्वजनिक हितसँग जोड्ने सेतुको काम गर्न सक्छन्।

निष्कर्ष : अनुष्ठानभन्दा माथि मानवताको साधना

दसैँ, तिहार तथा नेपालका अन्य महान् पर्वहरू हाम्रो सांस्कृतिक जीवनका अमूल्य सम्पदा हुन्। तिनले इतिहास, परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानलाई निरन्तरता दिन्छन्। तर यी पर्वहरूको वास्तविक गरिमा तिनको बाह्य भव्यतामा मात्र सीमित छैन। तिनको गहिरो अर्थ व्यक्तिको चरित्र निर्माण, सामाजिक न्याय, जीवप्रतिको करुणा, वातावरणीय उत्तरदायित्व र मानवीय एकताको प्रवर्द्धनमा निहित छ।

धर्मको सारलाई करुणा र सदाचारसँग जोड्ने हो भने पर्वहरू आत्मसमीक्षा र सामाजिक रूपान्तरणका अवसर बन्न सक्छन्। दसैँले अहंकार र अन्यायमाथि विजय प्राप्त गर्न प्रेरित गरोस्। तिहारले जीवजन्तु, प्रकृति र मानवीय सम्बन्धप्रति कृतज्ञता जगाओस्। अन्य पर्वहरूले पनि सत्य, सेवा, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको चेतना विस्तार गरून्। यही दृष्टिकोणले सांस्कृतिक परम्परालाई समकालीन मानव मूल्यसँग सुसङ्गत बनाउन सक्छ।

अन्ततः धर्मको सार मानिसलाई मानिससँग जोड्नु हो, विभाजन गर्नु होइन; जीवनप्रति संवेदना जगाउनु हो, पीडालाई सामान्य ठान्नु होइन; सत्य र न्यायको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्नु हो, अन्धअनुकरणमा सीमित गर्नु होइन। जब पर्वको उल्लास करुणामा, आस्था उत्तरदायित्वमा, पूजा सेवामा र संस्कार सदाचारमा रूपान्तरित हुन्छ, तब मात्र धर्म, चेतना र मानवताबीच वास्तविक एकात्मता स्थापित हुन्छ। दीप प्रज्वलनसँगै विवेक प्रज्वलित होस्, विजयको उत्सवसँगै अहंकार पराजित होस्, र धार्मिक आस्थासँगै मानवताको विस्तार होस्। यही महान् पर्वहरूको शाश्वत सन्देश र सभ्य समाज निर्माणको नैतिक आधार हो।

 (उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव, पूर्वीय दर्शन, मानव मूल्य र अध्यात्मवादका अध्येता तथा लेखक हुन्।)