तोमनाथ उप्रेती

धर्मको सार करुणा हो। संस्कृतिको प्राण मानवीय संवेदना हो। सभ्यताको वास्तविक उचाइ निर्बल प्राणीप्रति गरिने व्यवहारबाट मापन हुन्छ। तर धर्म, आस्था र परम्पराको नाममा निर्दोष पशुपक्षीको हत्या गरिने अभ्यासले यी मान्यतामाथि गम्भीर नैतिक प्रश्न खडा गरेको छ। मानव अधिकारको चेतना विस्तार भइरहेको वर्तमान युगमा पशुकल्याण, जैविक अस्तित्व र सहअस्तित्वको महत्त्व पनि बढ्दै गएको छ। यस्तो समयमा धार्मिक अनुष्ठानका नाममा गरिने पशुबलिको औचित्य पुनर्विचार गर्नु आवश्यक छ। आस्थाको सम्मान र हिंसाको निरन्तरता एउटै कुरा होइनन्। परम्पराको संरक्षण र क्रूरताको अनुमोदन पनि समानार्थी अवधारणा होइनन्। त्यसैले बलि प्रथालाई  धार्मिक विवादका रूपमा होइन, नैतिक दर्शन, पशुकल्याण, सार्वजनिक स्वास्थ्य, वातावरणीय व्यवस्थापन र सामाजिक रूपान्तरणसँग सम्बन्धित बहुआयामिक विषयका रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ।

बलि प्रथाको ऐतिहासिक विकास बुझ्न यसको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिको वस्तुनिष्ठ अध्ययन आवश्यक हुन्छ। विभिन्न सभ्यतामा देवतालाई प्रसन्न पार्न, विपत्तिबाट मुक्ति पाउन, मनोकामना पूरा गर्न वा सामूहिक आस्था अभिव्यक्त गर्न पशुबलि दिने अभ्यास विकसित भएको पाइन्छ। दक्षिण एसियाली समाजमा पनि यसले विविध धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्वरूप ग्रहण गरेको छ। यद्यपि कुनै परम्पराको प्राचीनता त्यसको नैतिक औचित्यको स्वतः प्रमाण हुन सक्दैन। मानव इतिहासमा प्रचलित अनेक अभ्यास समयक्रमसँगै पुनर्मूल्याङ्कन भएका छन्। दासप्रथा, जातीय विभेद र महिलामाथिको असमान व्यवहारजस्ता अभ्यास पनि सामाजिक चेतना, नैतिक विमर्श र कानुनी परिवर्तनबाट चुनौतीग्रस्त बनेका छन्। यसबाट परम्परा अपरिवर्तनीय हुँदैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ। त्यसैले पशुबलिको आलोचनात्मक समीक्षा सांस्कृतिक अपमान होइन; बरु संस्कृतिलाई मानवीय, करुणामय र जीवनमुखी बनाउने प्रयास हो।

हिन्दू धार्मिक परम्परा एकरूप छैन। यसभित्र वैदिक अनुष्ठान, तान्त्रिक साधना, भक्तिमार्ग, योग, वेदान्त र विभिन्न स्थानीय परम्पराहरू विकसित भएका छन्। कतिपय परम्परामा पशुबलिको अभ्यास देखिन्छ भने अनेक धार्मिक धाराले अहिंसा, दया र जीवमात्रप्रतिको सम्मानलाई प्राथमिकता दिएका छन्। उपनिषद्हरूले आत्मबोध र आध्यात्मिक एकत्वको खोजी गर्छन्। भगवद्गीताले यज्ञ, दान, तप, संयम र सात्त्विक आचरणको महत्त्व उजागर गर्छ। जैन तथा बौद्ध दर्शनले अहिंसालाई नैतिक जीवनको केन्द्रीय सिद्धान्त बनाएका छन्। यस धार्मिक विविधताले आस्थाको व्याख्या ऐतिहासिक परिस्थिति र दार्शनिक दृष्टिकोणअनुसार परिवर्तन हुन सक्ने देखाउँछ। अतः कुनै एउटा अभ्यासलाई सम्पूर्ण धर्मको अनिवार्य आदेश ठहर गर्नु उचित हुँदैन। धार्मिक ग्रन्थ, ऐतिहासिक सन्दर्भ र व्याख्यात्मक परम्पराको आलोचनात्मक अध्ययनबाट मात्र यस्ता अभ्यासको वास्तविक अर्थ र औचित्य पहिल्याउन सकिन्छ।

अहिंसाको नैतिक सिद्धान्त बलि प्रथाको मूल्याङ्कन गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो। ‘अहिंसा परमो धर्मः’ भन्ने प्रसिद्ध सूत्रले हिंसारहित आचरणको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। यसको आशय मानिसलाई शारीरिक चोट नपुर्‍याउनुमा मात्र सीमित छैन। यसले घृणा, निर्दयता र अनावश्यक पीडाप्रति अस्वीकारको नैतिक चेतना पनि जगाउँछ। पशुहरूमा पीडा, भय र तनाव अनुभव गर्ने जैविक क्षमता हुन्छ। विभिन्न पशुप्रजातिमा पीडासम्बन्धी संवेदना, तनाव प्रतिक्रिया र हानिबाट बच्ने व्यवहार देखिनुले उनीहरूलाई निर्जीव वस्तुसरह व्यवहार गर्न नमिल्ने पुष्टि गर्छ। पशुलाई केवल साधन वा धार्मिक प्रयोजनको सामग्रीका रूपमा बुझ्नु वैज्ञानिक र नैतिक दुवै दृष्टिले अपूर्ण हुन्छ। उनीहरू संवेदनशील जीव हुन्। तिनको जीवन र कल्याणलाई मानवीय निर्णयको नैतिक दायराभित्र समावेश गर्नुपर्छ। धार्मिक अनुष्ठानले करुणाको शिक्षा दिन्छ भने त्यसको व्यावहारिक अभिव्यक्ति पनि करुणामै देखिनुपर्छ।

पशुबलिको सबैभन्दा प्रत्यक्ष परिणाम जीवनको अन्त्य हो। त्यससँगै बलिका लागि पशु समात्ने, बाँध्ने, ओसार्ने, भीडमा राख्ने र वध गर्ने प्रक्रियाले थप पीडा सिर्जना गर्न सक्छ। अव्यवस्थित व्यवस्थापनमा पशुहरू घाइते हुन सक्छन्। पानी, हावा, छाया र पर्याप्त ठाउँको अभावले उनीहरूको तनाव बढाउन सक्छ। अपरिचित वातावरण, चर्को आवाज र असुरक्षित व्यवहारले भय उत्पन्न गर्न सक्छ। वधको प्रक्रिया र वधपछिको शव व्यवस्थापनसमेत पशुकल्याणका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। वधको विधि, उपकरण, दक्षता र निगरानीले पीडाको स्तरलाई प्रभावित गर्छन्। त्यसैले पशुबलिको आलोचना केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन। यो पशुको संवेदनशीलता, पीडा न्यूनीकरण र अनावश्यक हानि रोक्ने वैज्ञानिक तथा नैतिक दायित्वसँग सम्बन्धित विषय हो। धार्मिक उद्देश्यले गरिने कार्य पनि जीवित प्राणीमाथि हुने पीडाको नैतिक मूल्याङ्कनबाट मुक्त हुन सक्दैन।

बलि प्रथासँग सार्वजनिक स्वास्थ्य र वातावरणीय व्यवस्थापनका प्रश्नसमेत जोडिएका छन्। धार्मिक उत्सवमा ठूलो सङ्ख्यामा पशु ल्याइँदा तिनको स्वास्थ्य परीक्षण, सुरक्षित ओसारपसार र स्वच्छ व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। वधस्थलमा रगत, जैविक फोहोर र पशुका अवशेषको उचित व्यवस्थापन हुन नसके दुर्गन्ध, प्रदूषण र रोगजन्य सूक्ष्मजीवको जोखिम बढ्न सक्छ। दूषित पानी, अस्वच्छ सतह र फोहोरको अव्यवस्थित विसर्जनले स्थानीय वातावरणलाई असर गर्न सक्छ। यद्यपि सबै बलि स्थलमा समान समस्या हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। जोखिमको स्तर स्थानीय पूर्वाधार, सरसफाइ, पशु स्वास्थ्य परीक्षण र व्यवस्थापन क्षमतामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मानसँगै सार्वजनिक स्वास्थ्य र वातावरणीय सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्नु राज्य तथा सम्बन्धित समुदायको साझा जिम्मेवारी हो। धार्मिक उत्सवलाई स्वच्छ, व्यवस्थित र जीवनप्रति संवेदनशील बनाउन सकिन्छ भन्ने दृष्टिकोण विकास गर्नु आवश्यक छ।

नेपालको सन्दर्भमा बलि प्रथा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक परम्परासँग जोडिएको विषय हो। दसैँ, विभिन्न शक्तिपीठ तथा स्थानीय जात्रा र मेलामा पशुबलिको अभ्यास कतिपय स्थानमा देखिन्छ। यसलाई समर्थन गर्ने समुदायले देवीदेवताको आराधना, परम्परागत विश्वास र सामूहिक धार्मिक अनुभूतिसँग जोडेर यसको औचित्य व्याख्या गर्छन्। अर्कोतर्फ, पशुकल्याणका पक्षधरले अनावश्यक हिंसा, पशुको पीडा र करुणामूलक संस्कृतिको आवश्यकतामाथि जोड दिन्छन्। यस्तो अवस्थामा बहसलाई धर्मविरोधी र धर्मरक्षकबीचको द्वन्द्वमा सीमित गर्नु उपयोगी हुँदैन। वास्तविक प्रश्न आस्थालाई कसरी सम्मान गर्ने र त्यससँग सम्बन्धित पीडालाई कसरी घटाउने भन्ने हो। धार्मिक समुदायभित्रै संवाद, वैकल्पिक अनुष्ठान र अहिंसामूलक अभ्यासको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। सामाजिक परिवर्तन बाह्य दबाबबाट मात्र होइन, समुदायको आन्तरिक आत्मबोध र नैतिक पुनर्व्याख्याबाट पनि सम्भव हुन्छ।

संवैधानिक तथा कानुनी दृष्टिले पनि पशुबलिसम्बन्धी विषयलाई धार्मिक स्वतन्त्रता, सार्वजनिक हित र पशुकल्याणबीचको सम्बन्धका रूपमा हेर्नुपर्छ। नेपालको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्नुका साथै जीवन, सम्मान र स्वच्छ वातावरणसँग सम्बन्धित अधिकारलाई महत्त्व दिएको छ। तर धार्मिक स्वतन्त्रता र त्यसको अभ्याससँग जोडिएका सबै कार्य स्वतः कानुनी रूपमा असीमित हुँदैनन्। प्रचलित कानुन, सार्वजनिक स्वास्थ्य, वातावरणीय सुरक्षा र पशुकल्याणसम्बन्धी व्यवस्थाको पालना आवश्यक हुन्छ। यस विषयमा कानुनको व्याख्या गर्दा धार्मिक आस्थाप्रति सम्मान, कानुनी स्पष्टता र समान कार्यान्वयनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। राज्यले कुनै समुदायलाई लक्षित गरी विभेदकारी व्यवहार गर्नु हुँदैन। त्यसैगरी परम्पराको नाममा प्रचलित कानुन उल्लङ्घन हुने अवस्थालाई पनि बेवास्ता गर्नु हुँदैन। प्रभावकारी नीतिका लागि कानुनी प्रावधानको स्पष्टता, स्थानीय तहको क्षमता, नियमित अनुगमन र जनचेतनाको समन्वय आवश्यक छ।

बलि प्रथाको रूपान्तरणका लागि धार्मिक नेतृत्व, पशु अधिकारसम्बन्धी संस्था, स्थानीय सरकार, शिक्षण संस्था, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। पहिलो, धार्मिक तथा सांस्कृतिक अगुवासँग संवाद गरी अहिंसा, दया र जीवनको सम्मानमा आधारित वैकल्पिक अनुष्ठानको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। फूल, फल, नरिवल, दीप, अन्न वा अन्य प्रतीकात्मक अर्पणलाई धार्मिक आस्थाको अभिव्यक्तिका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ। दोस्रो, विद्यालयको नैतिक शिक्षा र वातावरण शिक्षामा पशुकल्याण, जैविक विविधता र सहअस्तित्वका विषय समावेश गर्नुपर्छ। तेस्रो, स्थानीय तहले धार्मिक स्थलमा स्वच्छता, फोहोर व्यवस्थापन, पशु स्वास्थ्य परीक्षण र जोखिम न्यूनीकरणका मापदण्ड प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ। चौथो, सञ्चारमाध्यमले उत्तेजक आरोप–प्रत्यारोपभन्दा तथ्यमा आधारित सार्वजनिक बहसलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। पाँचौँ, परिवर्तनका प्रयासमा स्थानीय संस्कृति र समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यस्ता उपायले आस्थाको सम्मान गर्दै अनावश्यक पीडा घटाउने व्यावहारिक आधार निर्माण गर्न सक्छन्।

नीतिगत तहमा पशुकल्याणसम्बन्धी मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन, धार्मिक स्थलको जोखिम मूल्याङ्कन र स्थानीय तहको नियमित अनुगमनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। पशु ओसारपसार, स्वास्थ्य परीक्षण, स्वच्छता र जैविक फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी स्पष्ट तोकिनुपर्छ। उल्लङ्घन भएमा प्रचलित कानुनअनुसार निष्पक्ष कारबाही हुनुपर्छ। साथै, वैकल्पिक अनुष्ठान अपनाउने समुदायलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ। तर नीतिनिर्माणका क्रममा पर्याप्त तथ्याङ्क, स्थानीय अभ्यासको अध्ययन र सरोकारवालाको सहभागिता आवश्यक हुन्छ। पशुबलिको सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक र वातावरणीय प्रभावबारे व्यवस्थित अनुसन्धानले प्रमाणमा आधारित निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउँछ। प्रभावकारी सुधारको उद्देश्य केवल कुनै अभ्यासको विरोध गर्नु होइन; पीडा घटाउनु, कानुनी शासन सुदृढ गर्नु र समाजमा करुणामूलक व्यवहारको विस्तार गर्नु हो।

अन्ततः बलि प्रथासम्बन्धी बहसले मानव सभ्यताको नैतिक परिपक्वतामाथि प्रश्न उठाउँछ। सभ्यता प्रविधिको विकास, आर्थिक समृद्धि र भौतिक संरचनाको विस्तारबाट मात्र उन्नत हुँदैन। यसको वास्तविक मूल्य अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता, निर्बलप्रति देखाइने संवेदना र आफ्ना परम्परालाई विवेकको कसौटीमा जाँच्ने साहसबाट निर्धारण हुन्छ। धर्मले मानिसलाई आत्मसंयम, सेवा, दया र परोपकार सिकाउँछ भने ती मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नु नै धार्मिक चेतनाको सार्थकता हो। आस्था मानिसलाई उच्च नैतिक जीवनतर्फ प्रेरित गर्ने माध्यम बन्नुपर्छ, अनावश्यक हिंसालाई निरन्तरता दिने आधार होइन। परम्परा जीवित रहन त्यसको मानवीय पुनर्व्याख्या आवश्यक हुन्छ। त्यसैले पशुबलिको विषयलाई घृणा, उपहास वा धार्मिक ध्रुवीकरणबाट होइन, संवाद, अनुसन्धान र करुणाबाट सम्बोधन गर्नुपर्छ। आधुनिक मानव सभ्यताको उपलब्धि अरू जीवमाथि आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्नुमा होइन, आफ्नो शक्ति र विवेकलाई तिनको संरक्षणमा प्रयोग गर्नुमा निहित छ। जहाँ आस्थाले करुणालाई अँगाल्छ, त्यहाँ संस्कृति जीवनमुखी बन्छ; जहाँ धर्मले अहिंसालाई व्यवहारमा उतार्छ, त्यहाँ सभ्यताले वास्तविक उचाइ प्राप्त गर्छ।