सहयात्री ढकाल

१. भूमिका : कराते एउटा खेल मात्र होइन, जीवन जिउने कला हो

कराते मेरो जीवनमा केवल आत्मरक्षाको कला वा पदक जित्ने खेलका रूपमा प्रवेश गरेको होइन। यो मेरो जीवनलाई अनुशासन, धैर्य, आत्मविश्वास, सम्मान र जिम्मेवारीसँग जोड्ने एउटा महत्वपूर्ण माध्यम बन्यो। करातेको यात्रामा मैले प्रहार गर्न र रोक्न मात्र सिकिनँ; आफूलाई नियन्त्रण गर्न, अरूको सम्मान गर्न, कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्न र जीवनका चुनौतीसँग नझुकी अघि बढ्न पनि सिकेँ।

मेरो कराते यात्रा सन् १९९३ मा, म नौ वर्षको हुँदा सुरु भएको हो। त्यसबेला मसँग न त पर्याप्त आर्थिक स्रोत थिए, न त भविष्यमा कहाँ पुग्छु भन्ने स्पष्ट कल्पना नै। तर कराते सिक्ने रहर थियो। त्यो रहरलाई बाटो देखाउने गुरुहरू भेटिए, अभावबीच पनि सपना नत्याग्ने हिम्मत पलायो र समयसँगै कराते मेरो जीवनको अभिन्न अङ्ग बन्यो।

सन् २००० मा मैले पहिलो डान अर्थात् ब्ल्याक बेल्ट प्राप्त गरेँ। आज म शितोरियो करातेमा चौथो डानको स्तरमा छु। तर पछाडि फर्केर हेर्दा मलाई लाग्छ—मेरो यात्राको वास्तविक उपलब्धि ब्ल्याक बेल्टको रङ वा डानको सङ्ख्या होइन। त्यो त मैले बाटोमा भेटेका गुरुहरूबाट पाएको शिक्षा, अभावसँग गरेको सङ्घर्ष, जोगाएर राखेको सपना र नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हो।

ब्ल्याक बेल्ट कम्मरमा बाँध्न सकिन्छ, तर त्यसले प्रतिनिधित्व गर्ने अनुशासन, विनम्रता र चरित्र जीवनभरको अभ्यासबाट मात्र प्राप्त हुन्छ। त्यसैले मेरो दृष्टिमा करातेको वास्तविक यात्रा ब्ल्याक बेल्ट पाएपछि समाप्त हुँदैन; त्यहीँबाट अझ गहिरो जिम्मेवारी सुरु हुन्छ।

२. सेनपाई गोपाल थापा : अभावबीच सपना जोगाइदिने गुरु

मेरो कराते यात्राको सम्झना गर्दा सेनपाई गोपाल थापाको अनुहार र उहाँले भन्नुभएका शब्दहरू आज पनि मेरो मनमा ताजा भएर आउँछन्। उहाँ मेरो लागि कराते सिकाउने व्यक्तिमात्र हुनुहुन्न; उहाँले मेरो बालमनमा सपना रोपिदिने र त्यो सपना कठिन परिस्थितिमा पनि जोगाइराख्न सहयोग गर्ने व्यक्तिका रूपमा विशेष स्थान ओगट्नुभएको छ।

त्यतिबेला मेरा दाइ रामकृष्ण ढकाल र सेनपाई गोपाल थापा बेलडाँगीको खुला मैदानमा नियमित रूपमा कराते सिक्न जानुहुन्थ्यो। म पनि उहाँहरूको पछिपछि लागेर जाने गर्थें। करातेप्रतिको आकर्षण थियो, तर त्यसलाई आफ्नो जीवनको बाटो बनाउने सोच त्यति स्पष्ट भइसकेको थिएन

एक दिन सेनपाई गोपाल थापाले मलाई पछिपछि लागेर मात्र नहिँड्न, आफैँ पनि कराते सिक्न भन्नुभयो। त्यसपछि उहाँले मलाई शिहान रणय राईको जिम्मा लगाउनुभयो। मेरो जीवनमा करातेको औपचारिक यात्रा सुरु हुनुअघि नै उहाँले मलाई एउटा दिशा देखाउनुभएको थियो।

उहाँले भन्नुभएको कुरा आज पनि सम्झन्छु—“अब हाम्रो हिले गाउँको विकास गर्नुपर्छ। कराते खेलेर देशको नाम राख्नुपर्छ है।”

त्यतिबेला म सानो थिएँ। गाउँको विकास गर्नु र करातेबाट देशको नाम राख्नुको गहिरो अर्थ पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्ने अवस्थामा थिइनँ। तर उहाँका शब्दहरूले मेरो मनमा कराते सिक्ने इच्छा बलियो बनाइदिए। पछि बुझ्दै गएँ—उहाँले मलाई खेल सिक्न मात्र प्रेरित गर्नुभएको रहेनछ; आफ्नो समाजप्रति जिम्मेवार बन्न, आफ्नो पहिचान जोगाउन र आफ्नो कर्मबाट देशको सम्मान बढाउन पनि सिकाउनुभएको रहेछ।

तर सपना देख्नु र त्यसलाई पूरा गर्नुबीच मेरो जीवनमा आर्थिक अभावको ठूलो पर्खाल थियो।

सन् १९९३ तिर पहिलोपटक ओरेन्ज बेल्टको ग्रेडिङ दिने समय आयो। ग्रेडिङ शुल्क ५० रुपैयाँ थियो। आजको समयमा सामान्य लाग्ने त्यो रकम मेरा लागि ठूलो बाधा बन्यो। मसँग शुल्क तिर्ने पैसा थिएन। त्यसैले ग्रेडिङ चलिरहेका बेला बीचमै बाहिरिनुपर्‍यो।

कराते सिक्ने रहर हुँदाहुँदै पनि पैसाको अभावमा परीक्षा पूरा गर्न नसक्नु एउटा बालकका लागि कति पीडादायी थियो होला, त्यो त्यतिबेला मैले शब्दमा व्यक्त गर्न सकिनँ। अरू साथीहरू अगाडि बढिरहेका बेला आफू भने सामान्य आर्थिक अभावका कारण रोकिएको अनुभवले मनभित्र गहिरो चोट पुर्‍याएको थियो। तर करातेप्रतिको मोह भने हराएन।

समय बित्दै गयो। अभ्यास जारी रह्यो। ब्ल्याक बेल्टको ग्रेडिङ दिने समय आउँदा पनि आर्थिक कठिनाइले मलाई छाडेको थिएन। अन्ततः सन् २००० तिर मेरा दाइ रामकृष्ण ढकालले ग्रेडिङ शुल्क तिरिदिनुभयो। मैले ग्रेडिङ दिएँ र उत्तीर्ण पनि भएँ। वर्षौँदेखि मनमा बोकेको सपना पूरा भएको थियो।

तर अर्को विडम्बना थियो—ब्ल्याक बेल्ट प्राप्त गर्ने योग्यता हासिल गरे पनि त्यसलाई बनाउन आवश्यक पैसा मसँग थिएन।

यही ठाउँमा सेनपाई गोपाल थापाको उदारता मेरो जीवनको अविस्मरणीय अध्याय बनेर आयो। उहाँले आफ्नै नयाँ ब्ल्याक बेल्टका लागि राखेको कपडा काटेर मलगायत तीन जनाका लागि ब्ल्याक बेल्ट बनाइदिनुभयो।

त्यो केवल कपडाको टुक्रा थिएन। त्यो मेरो वर्षौँको अभ्यास, बाल्यकालको सपना, आर्थिक अभावसँगको सङ्घर्ष र गुरुको विश्वासको प्रतीक थियो। अरूका लागि ब्ल्याक बेल्ट एउटा उपलब्धिको चिह्न हुन सक्छ; मेरा लागि भने त्यसमा गुरुको माया, त्याग र मानवीय संवेदना गाँसिएको छ।

आज पनि मैले त्यो ब्ल्याक बेल्ट जोगाएर राखेको छु। समयसँगै त्यसको रङ, कपडा वा बनावटको महत्त्वभन्दा त्यससँग जोडिएका सम्झनाहरू अझ मूल्यवान् भएका छन्। जब म त्यसलाई सम्झन्छु, मलाई आफ्नो बाल्यकाल, बेलडाँगीको खुला मैदान, कराते सिक्ने ती दिन र कठिन परिस्थितिमा पनि मलाई अघि बढ्न प्रेरित गर्ने व्यक्तिहरूको अनुहार याद आउँछ।

शरणार्थी जीवनले हामीबाट घर, जमिन र राष्ट्रिय पहिचान मात्र खोसेको थिएन; सामान्य सपना पूरा गर्न आवश्यक अवसर र स्रोतसमेत सीमित बनाएको थियो। त्यस्तो अवस्थामा ५० रुपैयाँ जुटाउन नसक्नु वा ब्ल्याक बेल्ट बनाउन नसक्नु व्यक्तिगत कमजोरी थिएन। त्यो अभावले घेरिएको जीवनको यथार्थ थियो।

तर त्यही यथार्थबीच कसैले आफ्नो सपना पूरा गर्न खोजिरहेको अर्को व्यक्तिलाई सहयोग गर्छ भने त्यो सहयोग साधारण रहँदैन। सेनपाई गोपाल थापाले मलाई दिएको ब्ल्याक बेल्टले यही सिकाएको छ—गुरुको महानता उहाँले कति कुरा सिकाउनुभयो भन्नेमा मात्र होइन, शिष्यको सम्भावनामा कति विश्वास गर्नुभयो भन्नेमा पनि हुन्छ।

मेरो त्यो कालो पेटी एउटा ग्रेडको प्रमाण मात्र होइन; अभावसँग जुधेर जोगाएको सपना र गुरुको विश्वासले बाँधिएको जीवनभरको सम्झना हो।

३. शिहान रण राई : अनुशासनबाट जीवनको बाटो देखाउने गुरु

करातेको मेरो औपचारिक यात्रामा शिहान रणय राईको भूमिका आधारशिलाजस्तै छ। सेनपाई गोपाल थापाले मलाई उहाँको जिम्मा लगाउनुभएपछि मैले करातेको प्रशिक्षणसँगै यसको अनुशासन, अभ्यास र संस्कारलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाएँ।

गुरुबाट प्राप्त शिक्षा सधैँ लामो भाषण वा जटिल सिद्धान्तमा मात्र सीमित हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा वाक्यले जीवनभर मार्गदर्शन गरिरहन्छ। शिहान रणय राईबाट मैले आत्मसात् गरेको महत्वपूर्ण सन्देश हो—“अनुशासन नै सफलताको कुञ्जी हो।”

यो वाक्य करातेको अभ्यासमा मात्र लागू हुँदैन। जीवनको हरेक क्षेत्रमा यसको अर्थ छ। नियमित अभ्यास नगरी सीप विकास हुँदैन। कठिनाइमा धैर्य नराखी लक्ष्य हासिल गर्न सकिँदैन। आफूले सिकेको कुरालाई व्यवहारमा उतार्न नसके ज्ञानको अर्थ रहँदैन। अनुशासनले नै इच्छालाई अभ्यासमा, अभ्यासलाई सीपमा र सीपलाई उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्छ।

करातेमा बेल्टको रङ परिवर्तन हुनु प्रगतिको एउटा सङ्केत हो। तर त्यो परिवर्तनसँगै व्यक्तिको व्यवहार, आत्मनियन्त्रण र जिम्मेवारी पनि विकसित हुनुपर्छ। गुरुको वास्तविक शिक्षा त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जब शिष्यले डोजोबाहिरको जीवनमा पनि त्यसलाई व्यवहारमा उतार्छ।

शिहान रणय राईको योगदानलाई सम्झँदा म करातेको आधारभूत ज्ञान र त्यससँग जोडिएको जीवनदृष्टिलाई अलग गरेर हेर्न सक्दिनँ। मेरो यात्राको सुरुआती चरणमा उहाँले दिनुभएको प्रशिक्षणले मलाई निरन्तर अघि बढ्ने बाटो देखायो।

विशेष गरी भुटानी शरणार्थी समुदायका लागि कराते केवल खेलकुदको अभ्यास थिएन। विस्थापन, अनिश्चितता र सीमित अवसरबीच हुर्किरहेका बालबालिकाका लागि यसले आत्मविश्वास, सामूहिकता र भविष्यप्रतिको आशा जगाउने अवसर पनि प्रदान गर्‍यो। त्यस्तो परिस्थितिमा अनुशासन सिकाउनु भनेको कुनै खेलको नियम सिकाउनु मात्र थिएन; जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्ने मानसिकता विकास गर्नु पनि थियो।

गुरुको प्रभाव तत्काल देखिने उपलब्धिमा मात्र मापन गर्न सकिँदैन। उहाँले सिकाएको एउटा बानी, दिएको एउटा सुझाव वा देखाएको एउटा उदाहरण शिष्यको जीवनमा वर्षौँपछि पनि जीवित रहन सक्छ। मेरो जीवनमा अनुशासनको महत्त्व बुझ्ने र त्यसलाई निरन्तर अभ्यास गर्ने प्रयासमा शिहान रणय राईबाट प्राप्त शिक्षाको महत्वपूर्ण स्थान छ।

४. शिहान टेड राबिनो : निरन्तर सिकाइ र शितोरियो परम्परासँगको सम्बन्ध

करातेको यात्रा समयसँगै अगाडि बढ्दै जाँदा सिकाइको स्वरूप पनि बदलिँदै जान्छ। सुरुमा हामी गुरुको निर्देशन पछ्याउँछौँ। त्यसपछि अभ्यासको अर्थ बुझ्न थाल्छौँ। अनुभव बढ्दै जाँदा आफूले सिकेको ज्ञानलाई कसरी जोगाउने, परिष्कृत गर्ने र अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्छ।

मेरो कराते यात्रामा शिहान टेड राबिनोबाट प्राप्त मार्गदर्शनले यही निरन्तर सिकाइको महत्त्वलाई थप स्पष्ट बनाएको छ। उहाँसँगको सम्बन्धलाई म केवल प्रशिक्षण वा प्राविधिक ज्ञानमा सीमित गरेर हेर्दिनँ। शितोरियो करातेप्रतिको मेरो बुझाइ, अभ्यासलाई अझ गम्भीरतापूर्वक हेर्ने दृष्टिकोण र परम्परासँग जोडिएर अघि बढ्ने चाहनासँग पनि यो सम्बन्ध जोडिएको छ।

करातेमा लामो समय बिताउँदैमा सिकाइ पूरा हुँदैन। बरु अनुभव बढ्दै जाँदा आफूलाई थाहा नभएका विषयको दायरा पनि विस्तार हुँदै जान्छ। एउटै काता बारम्बार अभ्यास गर्दा त्यसका चाल, सन्तुलन, गति र उद्देश्यबारे नयाँ कुरा बुझ्न सकिन्छ। एउटै प्रविधिलाई विभिन्न कोणबाट अध्ययन गर्दा त्यसको प्रभावकारिता र सीमाबारे गहिरो बोध हुन्छ।

यही कारणले अनुभवी प्रशिक्षकका लागि पनि निरन्तर अध्ययन आवश्यक छ। आफूले पहिले सिकेको ज्ञानलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको मर्म बुझ्नु, सही अभ्यास कायम राख्नु र आवश्यकताअनुसार प्रशिक्षणको गुणस्तर सुधार्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

शिहान टेड राबिनोसँगको मेरो कराते सम्बन्धले मलाई यही जिम्मेवारी सम्झाइरहन्छ। करातेमा पदवी प्राप्त गर्नु एउटा चरण हो, तर त्यस पदवीअनुसारको ज्ञान, व्यवहार र जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु अझ ठूलो चुनौती हो।

मेरा गुरुहरूको योगदानलाई तुलना गरेर कसैलाई माथि वा तल राख्नु उचित हुँदैन। हरेक गुरुको भूमिका मेरो जीवनको फरक चरणमा महत्वपूर्ण रह्यो। कसैले करातेको बाटो देखाउनुभयो, कसैले अनुशासनको अर्थ बुझाउनुभयो र कसैले निरन्तर सिकाइ तथा परम्परासँगको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउने अवसर दिनुभयो।

मेरो विचारमा गुरुको वास्तविक सम्मान भनेको उहाँको नाम उच्चारण गर्नु मात्र होइन; उहाँबाट सिकेको राम्रो कुरा आफ्नो जीवनमा लागू गर्नु र त्यसलाई अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो।

५. शितोरियो करातेको इतिहास : गुरुबाट शिष्यसम्म हस्तान्तरण भएको ज्ञान

शितोरियो करातेको इतिहास बुझ्न यसको जन्मभूमि ओकिनावाको कराते परम्परासम्म पुग्नुपर्छ। आधुनिक शितोरियो करातेका संस्थापक केन्वा माबुनी हुन्। उनले ओकिनावाका विभिन्न कराते परम्पराबाट प्राप्त ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै आफ्नो शैलीको विकास गरे।

शितोरियोको विकासमा आङ्को इटोसु र कान्रियो हिगाओन्नाजस्ता गुरुहरूको शिक्षाको महत्वपूर्ण प्रभाव थियो। इटोसुसँग सम्बन्धित शुरी-ते परम्परा र हिगाओन्नासँग सम्बन्धित नाहा-ते परम्पराका विभिन्न पक्षलाई समेट्दै माबुनीले शितोरियोलाई विशिष्ट पहिचान दिए।

शितोरियोको नाममा पनि यसको ऐतिहासिक सम्बन्ध झल्किन्छ। यसलाई सामान्यतया माबुनीका दुई प्रमुख गुरु, इटोसु र हिगाओन्नाका नामसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। यसले शितोरियो कुनै एक व्यक्तिको अभ्यासबाट मात्र बनेको शैली नभई विभिन्न गुरुबाट प्राप्त ज्ञान, अध्ययन र अनुभवको समन्वयबाट विकसित भएको परम्परा हो भन्ने देखाउँछ।

करातेको इतिहास पढ्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—कुनै पनि परम्परा एकै पुस्तामा पूर्ण हुँदैन। गुरुबाट शिष्यसम्म, शिष्यबाट अर्को पुस्तासम्म र विभिन्न अभ्यास समुदायबीच ज्ञानको आदानप्रदान हुँदै शैलीहरू विकसित हुन्छन्। त्यसैले करातेको इतिहास केवल संस्थापकहरूको नाम र मितिको सूची होइन; यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान र अभ्यासको कथा पनि हो।

शितोरियो र शितो काईको सन्दर्भमा पनि परम्परा, संगठन र प्रशिक्षणको सम्बन्धलाई बुझ्नु आवश्यक छ। शितो काई शितोरियो परम्परासँग सम्बन्धित संगठनात्मक धारामध्ये एक हो। विभिन्न देश र क्षेत्रमा यस परम्पराको अभ्यास फैलिँदै जाँदा संगठनात्मक संरचना, प्रशिक्षण प्रणाली र नेतृत्वका स्वरूपमा विविधता देखिन सक्छन्।

तर संगठन फरक हुँदैमा करातेको आधारभूत मूल्य हराउनुपर्छ भन्ने होइन। सही प्रविधि, अनुशासन, विनम्रता, आत्मनियन्त्रण र गुरु–शिष्य सम्बन्धको सम्मान जोगाउनु नै परम्परालाई जीवित राख्ने आधार हो।

इतिहासको सम्मान गर्नु भनेको विगतलाई मात्र सम्झिरहनु होइन। विगतबाट सिकेर वर्तमानमा गुणस्तरीय अभ्यास गर्नु र भविष्यका लागि ज्ञान सुरक्षित गर्नु पनि इतिहासप्रतिको जिम्मेवारी हो।

६. शितोरियो दर्शन : शरीरको शक्ति मात्र होइन, चरित्रको विकास

करातेको बाहिरी रूप हेर्दा प्रहार, रोकावट, लात, मुक्का र प्रतिस्पर्धा देखिन्छ। तर यसको भित्री उद्देश्य शारीरिक क्षमता विकासमा मात्र सीमित छैन। करातेले व्यक्तिलाई आफ्नो शक्ति कसरी प्रयोग गर्ने, क्रोधलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने र परिस्थितिअनुसार विवेकपूर्ण निर्णय कसरी लिने भन्ने अभ्यास पनि गराउँछ।

शितोरियोको अभ्यासमा प्राविधिक दक्षता महत्वपूर्ण छ। तर प्रविधि जति महत्वपूर्ण छ, त्यसको प्रयोग गर्ने व्यक्तिको चरित्र पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। सीप छ तर आत्मनियन्त्रण छैन भने त्यो सीपको दुरुपयोग हुन सक्छ। शक्ति छ तर विनम्रता छैन भने त्यसले अरूलाई सम्मान गर्न सिकाउँदैन।

डोजोमा प्रवेश गर्दा झुकेर अभिवादन गर्नु एउटा औपचारिक अभ्यासजस्तो देखिन सक्छ। तर त्यसले सम्मान, कृतज्ञता र आफूभन्दा बाहिरको ज्ञानलाई स्वीकार गर्ने संस्कारको प्रतिनिधित्व गर्छ। गुरु, सहपाठी र प्रतिद्वन्द्वीप्रति सम्मान देखाउनु करातेको अभ्यासको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

त्यसैगरी, पराजय स्वीकार गर्न सक्नु, गल्ती सच्याउन तयार हुनु र आफूलाई सर्वज्ञ नठान्नु पनि करातेबाट सिक्न सकिने जीवनोपयोगी गुण हुन्। करातेले मानिसलाई अरूलाई जित्ने तरिका मात्र होइन, आफ्ना कमजोरी पहिचान गरेर तिनलाई सुधार्ने बाटो पनि देखाउँछ।

मेरा लागि करातेको यही पक्ष सबैभन्दा मूल्यवान् छ। ब्ल्याक बेल्ट प्राप्त गरेपछि अरूले सम्मान गरून् भन्ने चाहना स्वाभाविक हुन सक्छ। तर त्यो सम्मान टिकाइराख्न व्यवहार, विनम्रता र जिम्मेवारीमा पनि ब्ल्याक बेल्टको स्तर देखिनुपर्छ।

करातेको साँचो परीक्षा डोजोमा मात्र हुँदैन। परिवारसँगको व्यवहार, समाजप्रतिको जिम्मेवारी, कठिन परिस्थितिमा देखाउने धैर्य र अरूलाई गर्ने सम्मानमा पनि यसको परीक्षा हुन्छ। यदि करातेले यी पक्षमा सुधार ल्याउन सकेन भने त्यसको अभ्यास अपूर्ण रहन्छ।

७. काता : अभ्यास, ज्ञान र परम्पराको जीवित अभिलेख

शितोरियो करातेमा काताको विशेष महत्व छ। काता निश्चित क्रम र संरचनामा अभ्यास गरिने प्रविधिहरूको संयोजन हो। यसमा प्रहार, रोकावट, चाल, सन्तुलन, श्वासप्रश्वास, समय र शरीरको समन्वय समावेश हुन्छ।

कातालाई केवल प्रतियोगितामा अङ्क प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा हेर्दा यसको व्यापक उद्देश्य ओझेलमा पर्न सक्छ। काताभित्र करातेको प्राविधिक ज्ञान र अभ्यासको परम्परा समेटिएको हुन्छ। प्रत्येक चालको दिशा, शरीरको स्थिति, गति र नियन्त्रणको आफ्नै महत्व हुन्छ।

एउटै काता बारम्बार अभ्यास गर्दा पनि हरेक पटक नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ। सुरुमा चालहरूको क्रम सम्झनु चुनौती हुन सक्छ। त्यसपछि गति र सन्तुलनमा ध्यान जान्छ। अनुभव बढ्दै जाँदा शरीरको शक्ति कसरी प्रयोग गर्ने, चालबीचको सम्बन्ध कसरी कायम राख्ने र प्रत्येक प्रविधिको सम्भावित उद्देश्य के हुन सक्छ भन्ने प्रश्न उठ्न थाल्छ।

यही कारणले काताको अभ्यासमा धैर्य आवश्यक हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा एउटै अभ्यास दोहोरिएको देखिए पनि त्यसको भित्री पक्ष निरन्तर विकास भइरहेको हुन सक्छ।

गुरुले सिकाएको काता अर्को पुस्तालाई सिकाउँदा त्यसको मूल स्वरूप र प्राविधिक शुद्धता जोगाउनु आवश्यक छ। आफ्नो सुविधाअनुसार चाल परिवर्तन गर्ने, गलत तरिकालाई अभ्यासकै नाममा स्थापित गर्ने वा अङ्क प्राप्त गर्न मात्र ध्यान दिने प्रवृत्तिले परम्पराको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ।

यसको अर्थ प्रशिक्षण विधिमा कुनै सुधार गर्नै हुँदैन भन्ने होइन। सुधार गर्न सकिन्छ, तर त्यसका लागि ज्ञान, अध्ययन र स्पष्ट उद्देश्य आवश्यक हुन्छ। परिवर्तनको नाममा आधारभूत प्रविधि र परम्पराको मर्म हराउनु हुँदैन।

काता मेरा लागि केवल प्रतियोगिताको विधा होइन। यो गुरुबाट सिकेको ज्ञान सम्झने, अभ्यासलाई निरन्तरता दिने र शितोरियो करातेको परम्परासँग जोडिइरहने माध्यम पनि हो।

८. आधुनिक कराते : फरक शैली, फरक सङ्गठन र फरक दृष्टिकोण

आज कराते विश्वका धेरै देशमा अभ्यास गरिन्छ। विभिन्न शैली, संगठन र प्रशिक्षण प्रणाली विकसित भएका छन्। प्रतिस्पर्धात्मक करातेले खेलाडीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो क्षमता देखाउने अवसर दिएको छ। काता र कुमितेका प्रतियोगिताले करातेको लोकप्रियता विस्तार गर्न पनि योगदान पुर्‍याएका छन्।

तर आधुनिक करातेको विकाससँगै एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—हामीले खेललाई कति महत्व दिने र परम्परागत ज्ञानलाई कसरी जोगाउने?

प्रतियोगितामा राम्रो प्रदर्शन गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। त्यसका लागि गति, शक्ति, रणनीति, समयको सही उपयोग र मानसिक तयारी आवश्यक हुन्छ। खेलाडीले नियम बुझ्नुपर्छ, प्रतिद्वन्द्वीको चाल विश्लेषण गर्नुपर्छ र दबाबबीच सही निर्णय लिन सक्नुपर्छ।

तर करातेको सम्पूर्ण मूल्य प्रतियोगिताको नतिजाले मात्र निर्धारण गर्दैन। प्रतियोगितामा सहभागी नहुने विद्यार्थीले पनि करातेबाट अनुशासन, आत्मरक्षा, आत्मविश्वास र शारीरिक स्वास्थ्यसम्बन्धी लाभ प्राप्त गर्न सक्छन्। त्यसैले खेलकुदको प्रतिस्पर्धात्मक पक्ष र परम्परागत प्रशिक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ।

शितोरियो र शितो काईको अभ्यासमा पनि आधुनिक प्रतिस्पर्धाका आवश्यकतासँगै शैलीको आधारभूत ज्ञान र प्रशिक्षणको गुणस्तरलाई महत्व दिनुपर्छ। खेलाडीलाई पदक जित्न तयार पार्नुका साथै उनीहरूलाई राम्रो विद्यार्थी, जिम्मेवार प्रशिक्षार्थी र समाजका सकारात्मक सदस्य बन्न पनि सहयोग गर्नुपर्छ।

विभिन्न संगठन र शैलीबीच मतभिन्नता हुन सक्छ। प्रशिक्षणको तरिका, पदवी प्रदान गर्ने मापदण्ड र संगठनात्मक संरचना पनि फरक हुन सक्छन्। तर मतभिन्नताका कारण आपसी सम्मान हराउनु हुँदैन। स्वस्थ संवाद, पारदर्शिता र ज्ञानको आदानप्रदानले कराते समुदायलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ।

मेरो विचारमा आधुनिक करातेको सफलता प्रतियोगितामा जितेका पदकको सङ्ख्याले मात्र होइन, यसले कति सक्षम खेलाडी, असल प्रशिक्षक र जिम्मेवार नागरिक तयार पार्न सक्यो भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।

९. पदवी र पदकभन्दा माथि प्रशिक्षणको गुणस्तर

करातेमा बेल्ट र डानले अभ्यासको एउटा तह, अनुभव र निश्चित मापदण्ड पूरा गरेको सङ्केत दिन्छन्। पदकले प्रतियोगितामा प्राप्त उपलब्धि देखाउँछ। यी दुवैको आफ्नै महत्व छ। तर तिनलाई नै करातेको सम्पूर्ण मूल्य ठान्नु उचित हुँदैन।

ब्ल्याक बेल्ट प्राप्त गर्नु लामो अभ्यासको परिणाम हुन सक्छ। तर ब्ल्याक बेल्ट पाएपछि सिकाइ समाप्त हुँदैन। बरु त्यसपछि आफ्नो ज्ञानलाई अझ गहिरो बनाउने र अरूलाई सिकाउँदा सही तरिका अपनाउने जिम्मेवारी बढ्छ।

उच्च डान प्राप्त गरेका व्यक्तिले आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्न थाले भने पदवीको वास्तविक उद्देश्य कमजोर हुन्छ। त्यसैगरी, धेरै विद्यार्थी वा धेरै ब्ल्याक बेल्ट उत्पादन गर्नु मात्र प्रशिक्षणको सफलता होइन। विद्यार्थीले के सिके, उनीहरूको प्रविधि कति शुद्ध छ, उनीहरूको व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन आएको छ र उनीहरू करातेको मूल्यलाई कति बुझ्छन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।

करातेमा संख्या बढ्नु सकारात्मक कुरा हो, यदि त्यससँगै प्रशिक्षणको गुणस्तर पनि कायम रहन्छ। तर संख्या बढाउने होडमा आधारभूत ज्ञान, प्राविधिक शुद्धता, उचित मूल्याङ्कन र अनुशासनलाई बेवास्ता गरियो भने त्यो विकास नभई विकृतितर्फको यात्रा हुन सक्छ।

प्रशिक्षकको जिम्मेवारी विद्यार्थीलाई बेल्टको अर्को तहमा पुर्‍याउनु मात्र होइन। उनीहरूलाई आफ्नो क्षमताअनुसार प्रगति गर्न सहयोग गर्नु, कमजोरी सच्याउनु, सुरक्षित अभ्यासको वातावरण बनाउनु र सफलताका लागि आवश्यक धैर्य सिकाउनु पनि हो।

म स्वयं चौथो डानको स्तरमा पुगेको व्यक्ति हुँ। यसले मलाई गर्वको अनुभूति दिन्छ, तर त्योभन्दा बढी जिम्मेवारीको बोध गराउँछ। मैले अझै सिक्नुपर्ने विषय छन्, आफ्नो अभ्यास सुधार्नुपर्ने ठाउँ छन् र नयाँ पुस्तालाई सही ज्ञान दिनुपर्ने दायित्व छ।

त्यसैले म ब्ल्याक बेल्टलाई अन्तिम गन्तव्यभन्दा पनि जिम्मेवारीको सुरुआतका रूपमा हेर्छु।

१०. भुटानी शरणार्थी समुदाय र करातेको सामाजिक महत्त्व

भुटानी शरणार्थी समुदायको कराते इतिहासलाई व्यक्तिगत खेल यात्राका कथाबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसको सम्बन्ध विस्थापन, समुदायको पुनर्निर्माण, युवाको विकास र पहिचानको खोजीसँग पनि जोडिएको छ।

नेपालको झापा क्षेत्रमा रहेका शरणार्थी शिविरहरूमा सीमित स्रोत र कठिन परिस्थितिबीच विभिन्न सामाजिक तथा खेलकुद गतिविधि अघि बढेका थिए। बेलडाँगी–१ मा सन् १९९२ तिर करातेको प्रशिक्षण सुरु भएको इतिहास यस समुदायको कराते यात्राको एउटा महत्वपूर्ण आधारका रूपमा सम्झिन्छ।

शरणार्थी जीवनमा बालबालिका र युवाले सामना गर्ने चुनौती सामान्य थिएनन्। घरबार र जन्मभूमिबाट टाढा बस्नु, भविष्य अनिश्चित हुनु र आर्थिक अवसर सीमित हुनुका कारण आत्मविश्वास र सम्भावनाको विकासमा बाधा आउन सक्थ्यो। यस्तो परिस्थितिमा करातेले उनीहरूलाई नियमित अभ्यास, समूहमा काम गर्ने अवसर र आफूभित्रको क्षमता पहिचान गर्ने माध्यम प्रदान गर्‍यो।

डोजोमा विद्यार्थीहरू एउटै पोसाकमा अभ्यास गर्छन्। उनीहरूको आर्थिक अवस्था, पारिवारिक पृष्ठभूमि वा सामाजिक हैसियत फरक भए पनि अभ्यासका आधारभूत नियम सबैका लागि समान हुन्छन्। नियमितता, मेहनत र अनुशासनका आधारमा अघि बढ्ने अवसरले विद्यार्थीलाई आत्मविश्वास दिन सक्छ।

मेरो आफ्नै अनुभवले पनि यो कुरा बुझाएको छ। ५० रुपैयाँको अभावमा ग्रेडिङ बीचमै छाड्नुपर्ने अवस्था भोगेको व्यक्तिका लागि आज करातेमा निरन्तरता पाउनु केवल व्यक्तिगत सफलता होइन। त्यो विगतको अभावबाट सिकेर अरूका लागि अवसर सिर्जना गर्नुपर्ने सम्झना पनि हो।

समुदायमा करातेको विकास हुनु भनेको प्रतियोगितामा खेलाडी पठाउनु मात्र होइन। सक्षम प्रशिक्षक तयार पार्नु, विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय प्रशिक्षण दिनु, महिला तथा बालबालिकाको सहभागिता बढाउनु, अनुशासित वातावरण बनाउनु र आगामी पुस्ताका लागि अवसर विस्तार गर्नु पनि हो।

भुटानी शरणार्थी समुदायको कराते विरासतलाई संरक्षण गर्न विगतका योगदानकर्ताको अभिलेख राख्नु आवश्यक छ। कसले कहाँ प्रशिक्षण सुरु गर्‍यो, कुन परिस्थितिमा विद्यार्थी तयार भए, कुन गुरुहरूले ज्ञान हस्तान्तरण गरे र कसरी समुदायभित्र कराते फैलियो भन्ने विवरण सुरक्षित राख्नुपर्छ।

इतिहास मौखिक सम्झनामा मात्र सीमित रह्यो भने समयसँगै महत्वपूर्ण विवरण हराउन सक्छन्। त्यसैले पुराना प्रशिक्षक, खेलाडी र संस्थासँग सम्बन्धित जानकारी सङ्कलन, दस्तावेजीकरण र नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।

११. मेरो यात्रा, मेरा गुरु र मेरो जिम्मेवारी

सन् १९९३ मा नौ वर्षको बालकका रूपमा सुरु भएको मेरो कराते यात्रा आजसम्म निरन्तर छ। त्यो यात्रामा मैले अभाव भोगेँ, अवसरको प्रतीक्षा गरेँ, कठिनाइका कारण रोकिएँ र फेरि अघि बढेँ। तर मैले कराते छाडिनँ।

सन् २००० मा पहिलो डान प्राप्त गर्दाको अनुभव मेरो जीवनको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो। त्यसपछि पनि यात्रा समाप्त भएन। अभ्यास, अध्ययन र अनुभवको क्रम जारी रह्यो। आज चौथो डानको स्तरमा पुग्दा मलाई आफ्नो विगतप्रति गर्व लाग्छ, तर त्यसभन्दा बढी ती दिनहरू सम्झँदा जिम्मेवारीको अनुभूति हुन्छ।

मेरा लागि यो यात्रा तीन महत्वपूर्ण सम्बन्धको कथा पनि हो।

सेनपाई गोपाल थापाले मेरो बालमनमा करातेको सपना रोप्नुभयो। उहाँले गाउँको विकास र देशको नाम राख्ने कुरा गर्दा मैले त्यतिबेला त्यसको पूर्ण अर्थ बुझिनँ। तर आज ती शब्दको महत्त्व अझ गहिरोसँग महसुस गर्छु। उहाँले आफ्नै नयाँ ब्ल्याक बेल्टको कपडा काटेर बनाइदिनुभएको पेटी मेरो जीवनको अमूल्य सम्झना हो।

शिहान रणय राईबाट मैले करातेको प्रशिक्षण र अनुशासनको महत्त्व सिक्ने अवसर पाएँ। उहाँसँग जोडिएको “अनुशासन नै सफलताको कुञ्जी हो” भन्ने सन्देश आज पनि मेरो जीवनदृष्टिसँग सम्बन्धित छ।

शिहान टेड राबिनोसँगको मेरो सम्बन्धले निरन्तर सिकाइ, शितोरियो परम्पराप्रतिको प्रतिबद्धता र अभ्यासलाई अझ गम्भीरतापूर्वक अघि बढाउने जिम्मेवारी सम्झाउँछ।

यी योगदानलाई एउटै मापदण्डमा तुलना गर्न सकिँदैन। प्रत्येक गुरुको भूमिका मेरो यात्राको फरक चरणमा महत्वपूर्ण रह्यो। उनीहरूबाट प्राप्त शिक्षाले मेरो कराते यात्रालाई आकार दिन मद्दत गरेको छ।

अब मेरो जिम्मेवारी आफूले प्राप्त गरेको ज्ञान र अनुभवलाई सही तरिकाले अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो। विद्यार्थीलाई बेल्ट दिलाउनु महत्वपूर्ण छ, तर उनीहरूलाई त्यस बेल्टको अर्थ पनि बुझाउनु आवश्यक छ। उनीहरूले आफूले सिकेको सीपको दुरुपयोग नगरून्, अरूलाई सम्मान गरून्, कठिन परिस्थितिमा धैर्य राखून् र समाजप्रति जिम्मेवार बनून् भन्ने चाहना मेरो प्रशिक्षण दृष्टिकोणको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

नयाँ पुस्ताले मभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरोस्, अझ धेरै अवसर प्राप्त गरोस् र करातेको ज्ञानलाई अझ गहिरो रूपमा बुझोस् भन्ने मेरो इच्छा छ। उनीहरूलाई विगतका कठिनाइ भोग्न नपरोस्, आर्थिक अभावका कारण अवसरबाट वञ्चित हुन नपरोस् र उचित मार्गदर्शन प्राप्त होस् भन्ने कुरामा पनि हामीले ध्यान दिनुपर्छ।

मेरा लागि गुरुको सम्मान गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका उहाँहरूका योगदानको प्रशंसा गर्नु मात्र होइन; उहाँहरूले सिकाएका मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। त्यस्तै, करातेको विरासत जोगाउने सबैभन्दा राम्रो तरिका इतिहासको चर्चा मात्र गर्नु होइन; गुणस्तरीय प्रशिक्षण, अनुशासन र मानवीय संवेदनालाई निरन्तरता दिनु हो।

निष्कर्ष : ब्ल्याक बेल्टभन्दा परको वास्तविक विजय

जब म आफ्नो पुरानो ब्ल्याक बेल्ट सम्झन्छु, त्यसमा केवल कालो कपडा देख्दिनँ। म बेलडाँगीको खुला मैदान देख्छु, कराते सिक्ने रहर बोकेको नौ वर्षको बालक देख्छु, ५० रुपैयाँको अभावमा बीचमै रोकिएको ग्रेडिङ सम्झन्छु र आफ्नो सपना पूरा गर्न सहयोग गर्ने दाइ तथा गुरुहरूको माया सम्झन्छु।

त्यो ब्ल्याक बेल्टले मलाई सिकाएको छ—मानिसको जीवनमा केही उपलब्धि आफ्नै मेहनतबाट प्राप्त हुन्छन्, केही अरूको सहयोगबाट सम्भव हुन्छन् र केही उपलब्धिको वास्तविक मूल्य समय बितेपछि मात्र बुझिन्छ।

करातेमा ब्ल्याक बेल्ट प्राप्त गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर त्यसपछि पनि मानिसले आफ्नो व्यवहार, ज्ञान र जिम्मेवारीमा निरन्तर सुधार गर्नुपर्छ। पदवीले सम्मान दिलाउन सक्छ, तर विनम्रताले त्यो सम्मान टिकाउँछ। सीपले प्रतिस्पर्धा जिताउन सक्छ, तर अनुशासन र चरित्रले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्।

शितोरियो करातेको परम्परा पनि यही भावनाबाट जीवित रहन्छ—गुरुको ज्ञान शिष्यसम्म पुग्छ, शिष्यले त्यसलाई अभ्यासबाट परिष्कृत गर्छ र अर्को पुस्तालाई जिम्मेवारीपूर्वक हस्तान्तरण गर्छ। यही निरन्तरताले करातेलाई केवल खेलभन्दा माथि उठाएर जीवनदृष्टि बनाउँछ।

म आज पनि आफूलाई पूर्ण रूपमा सिकिसकेको व्यक्ति ठान्दिनँ। म अझै सिकिरहेको छु, अभ्यास गरिरहेको छु र आफ्ना गुरुहरूबाट प्राप्त ज्ञानको महत्त्व बुझ्ने प्रयास गरिरहेको छु। मेरो यात्रा व्यक्तिगत उपलब्धिको कथामात्र होइन; यो गुरुहरूको योगदान, समुदायको सङ्घर्ष र भविष्यका पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारीको कथा पनि हो।

अन्ततः, ब्ल्याक बेल्ट कम्मरमा बाँधिने पेटी हो, तर त्यसको वास्तविक अर्थ मानिसको चरित्रमा देखिनुपर्छ। करातेको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूलाई पराजित गर्नु होइन; आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु, अरूलाई सम्मान गर्नु र आफूले पाएको ज्ञानलाई सही रूपमा अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो।

मेरो कराते यात्रा यही विश्वासमा अघि बढिरहेको छ—ब्ल्याक बेल्टभन्दा पर पनि सिकाइ छ, जिम्मेवारी छ र गुरुहरूले देखाउनुभएको बाटोमा हिँडिरहने जीवनभरको यात्रा छ।