• लक्ष्मीपूजाको दीपले घरआँगन उज्यालो बनाइरहँदा नेपाली साहित्यको आकाशमा एउटा यस्तो नाम स्मरण हुन्छ, जसले शब्दलाई जीवनको आवाज, साहित्यलाई मानवताको ऐना र सिर्जनालाई युगौँसम्म बाँचिरहने सम्पत्ति बनाउनुभयो। धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना हुने दिन जन्मिनुभएका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवन आफैँमा ज्ञान, कल्पना, संघर्ष र मानवीय संवेदनाको अनुपम महाकाव्य हो।

सहयात्री ढकाल

वर्षमा एकपटक आउने तिहारले नेपाली मनमा छुट्टै उमङ्ग, आत्मीयता र उज्यालो बोकेर आउँछ। घरका आँगन लिपपोत गरिन्छन्, ढोकामा सयपत्री र मखमलीका माला झुन्डिन्छन्, साँझ पर्दै जाँदा दीपहरू बल्न थाल्छन्। गाउँबस्तीदेखि सहरका गल्लीसम्म झिलिमिली बत्तीको उज्यालो फैलिन्छ। देउसी–भैलोका स्वरले वातावरण गुञ्जायमान हुन्छ। तिहार केवल पर्व होइन, प्रकृति, परिवार, प्रेम, सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको उत्सव पनि हो।

पाँच दिनसम्म मनाइने तिहारका हरेक दिनले जीवनको कुनै न कुनै सम्बन्ध र मूल्यलाई उजागर गर्छन्। कागदेखि कुकुरसम्म, गाईदेखि गोरुसम्मको पूजा र अन्त्यमा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्धको प्रतीक भाइटीकासम्म आइपुग्दा यो पर्वले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व र सम्बन्धप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ।

यही पर्वको एउटा विशेष र उल्लासमय दिन हो—लक्ष्मीपूजा।

यस दिन धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। घरका कुनाकाप्चा सफा गरिन्छन्, दीप प्रज्वलन गरिन्छ र समृद्धिको कामना गर्दै घरमा उज्यालो भित्र्याइन्छ। तर यही उज्यालोको सांस्कृतिक स्मृतिभित्र नेपाली साहित्यको एउटा अनुपम संयोग पनि लुकेको छ। त्यो संयोग हो—महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म।

वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौंको डिल्लीबजारस्थित धोबीधारामा जन्मिनुभएका देवकोटा नेपाली साहित्यका ती दुर्लभ प्रतिभामध्ये एक हुनुहुन्छ, जसको सिर्जनाले समयको सीमा नाघेर पुस्तौँको चेतनालाई स्पर्श गरिरहेको छ। उहाँका पिता पण्डित तिलमाधव देवकोटा र माता अमरराज्यलक्ष्मी देवी हुनुहुन्थ्यो। लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिएकाले उहाँको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको बताइन्छ। उहाँको न्वारानको नाम भने तीर्थमाधव देवकोटा थियो।

धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना हुने दिन जन्मिनुभएका उहाँले जीवनभर धनसम्पत्तिभन्दा धेरै मूल्यवान् साहित्यिक सम्पत्ति निर्माण गर्नुभयो। उहाँले कमाएको सम्पत्ति सुनचाँदी वा भौतिक वैभवमा सीमित रहेन; उहाँले नेपाली भाषालाई शब्दको सौन्दर्य, विचारको गहिराइ र मानवताको विशाल संसार उपहार दिनुभयो।

यसैले लक्ष्मीपूजाको दिन उहाँको जन्मलाई केवल एउटा सुन्दर संयोगका रूपमा मात्र होइन, भौतिक समृद्धि र बौद्धिक समृद्धिबीचको प्रतीकात्मक सम्बन्धका रूपमा पनि स्मरण गर्न सकिन्छ।

लक्ष्मीपूजाको उज्यालो र समृद्धिको फराकिलो परिभाषा

मानिसले लक्ष्मीपूजामा घर उज्यालो बनाउँछ, धनसम्पत्तिको सम्मान गर्छ र आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्छ। यो हाम्रो सांस्कृतिक आस्था र परम्पराको सुन्दर पक्ष हो। तर समृद्धि भनेको घरमा थुप्रिएको सम्पत्ति, बैंकमा जम्मा भएको रकम वा बाहिरबाट देखिने वैभव मात्र होइन।

ज्ञानले उज्यालिएको मस्तिष्क, विवेकले निर्देशित व्यवहार, संस्कारले जोडिएको परिवार, न्यायपूर्ण समाज र करुणाले भरिएको हृदय पनि समृद्धिका अमूल्य आधार हुन्।

यहीँनेर महाकवि देवकोटाको जीवन र साहित्यले हामीलाई गहिरो प्रश्नतर्फ डोर्‍याउँछ—मानिसको वास्तविक सम्पत्ति के हो? उसले जीवनभर जम्मा गरेको धन कि उसले समाजलाई दिएको विचार? उसले बनाएको महल कि उसले पुस्तौँका लागि निर्माण गरेको चेतनाको संसार?

समयले भौतिक सम्पत्तिको स्वरूप बदलिदिन्छ। पुस्तौँसँगै घर, जग्गा र वैभवको स्वामित्व फेरिन सक्छ। तर कुनै स्रष्टाले समाजलाई दिएको असल विचार, सिर्जना र मानवीय मूल्य समयको सीमाभन्दा पर पुग्न सक्छ।

महाकवि देवकोटाको साहित्यिक जीवन यही सत्यको उज्यालो उदाहरण हो। उहाँले आफ्नो सिर्जनाबाट मानिसलाई मानिसका रूपमा हेर्न, दुःखमा परेकाप्रति संवेदनशील हुन र जीवनलाई केवल स्वार्थको आँखाले होइन, मानवताको दृष्टिले बुझ्न सिकाउनुभयो।

अभावका बीच फुलेको सिर्जनाको विराट् वृक्ष

महाकवि देवकोटाको जीवनलाई केवल साहित्यिक सफलताको शिखरबाट हेरेर बुझ्न सकिँदैन। उहाँको सिर्जनाको उज्यालोभित्र संघर्ष, अध्ययन, आर्थिक कठिनाइ र जीवनका अनेक उतारचढावका छायाहरू पनि छन्।

उहाँ बाल्यकालदेखि नै अध्ययन र साहित्यप्रति आकर्षित हुनुहुन्थ्यो। संस्कृत साहित्यको पारिवारिक वातावरण र अंग्रेजी साहित्यको अध्ययनले उहाँको कल्पनाशीलतालाई फराकिलो बनायो। दरबार हाईस्कुलमा औपचारिक शिक्षा प्रारम्भ गर्नुभएका उहाँले त्रिचन्द्र कलेजमा उच्च अध्ययन गर्नुभयो। पछि कानुनको अध्ययनसमेत पूरा गर्नुभयो।

उहाँको बौद्धिक संसार एउटै भाषा वा साहित्यिक परम्परामा सीमित थिएन। पूर्वीय दर्शन, संस्कृत साहित्य, पाश्चात्य साहित्य र नेपाली जनजीवनका विविध अनुभूतिले उहाँको सिर्जनात्मक चेतनालाई समृद्ध बनाएका थिए।

तर जीवनको बाटो सधैँ सहज थिएन। आर्थिक अभाव, पारिवारिक जिम्मेवारी र समयका कठिन परिस्थितिबीच उहाँले आफ्नो सिर्जनायात्रा अघि बढाउनुभयो।

सायद यही जीवनानुभूतिले उहाँको साहित्यलाई यति मानवीय बनाएको हो। उहाँले दरबारको वैभव मात्र देख्नुभएन, अभावमा बाँचेका मानिसको पीडा पनि देख्नुभयो। उहाँले प्रकृतिको सुन्दरता मात्र वर्णन गर्नुभएन, मानिसको आँसु र विवशतालाई पनि शब्द दिनुभयो।

उहाँका सिर्जनामा कल्पनाको उचाइ र यथार्थको गहिराइ एकैसाथ भेटिन्छन्। त्यसैले उहाँका रचना पढ्दा पाठकले शब्द मात्र पढ्दैनन्, जीवनका अनेक अनुहारसँग साक्षात्कार गर्छन्।

नेपाली साहित्यमा स्वच्छन्दतावादी धारालाई समृद्ध बनाउने उहाँको योगदान यही सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता, कल्पनाशीलता र मानवीय चेतनाको संयोजनमा निहित छ।

‘मुनामदन’ : परदेशिएको मानिसको मन र घर पर्खिरहने मुटुको कथा

महाकवि देवकोटाको नाम उच्चारण गर्दा नेपाली जनमानसमा सबैभन्दा पहिले गुञ्जिने कृति हो—‘मुनामदन’।

यो एउटा खण्डकाव्य मात्र होइन, नेपाली समाजको सामूहिक भावनाको दस्तावेज पनि हो। झ्याउरे लयमा लेखिएको यस कृतिले नेपाली जनजीवनको भाषा, प्रेम, विछोड, गरिबी, परदेश यात्रा र मानवीय संवेदनालाई असाधारण कलात्मकताका साथ प्रस्तुत गरेको छ।

‘मुनामदन’ मा मदन धन कमाउन ल्हासा जानुहुन्छ। उहाँको यात्रामा आर्थिक बाध्यता छ, भविष्यको सपना छ र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी छ। घरमा मुना प्रतीक्षामा हुनुहुन्छ। एकातिर परदेशको यात्रा, अर्कोतिर घरको प्रतीक्षा—यी दुई भावनाबीच काव्यको कथा अघि बढ्छ।

मदनको यात्रा केवल भूगोलको यात्रा होइन, जीवनको मूल्य बुझ्ने यात्रा पनि हो। धन कमाउन हिँडेको मानिसले अन्ततः जीवनमा धनभन्दा ठूलो कुरा मानवता र असल हृदय रहेछ भन्ने अनुभूति गर्छ।

यस कृतिको मानवतावादी दर्शन नेपाली साहित्यको सबैभन्दा सुन्दर पक्षमध्ये एक हो। मानिसको मूल्य उसको जात, वर्ग, धन वा सामाजिक हैसियतले होइन, उसको हृदय र व्यवहारले निर्धारण गर्छ भन्ने सन्देश यसमा अभिव्यक्त भएको छ।

‘मुनामदन’ को यही मानवीय दृष्टिकोणले यसलाई समयसँगै पुरानो हुन दिएको छैन।

आजको नेपाली समाज पनि परदेश यात्राबाट अलग छैन। रोजगारी, शिक्षा, सुरक्षा र अवसरको खोजीमा लाखौँ नेपाली आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा पुगेका छन्। कोही अमेरिका पुगेका छन्, कोही युरोप, अस्ट्रेलिया र खाडी मुलुकमा छन्। कोही परिवारको भविष्य निर्माणका लागि विदेशिएका छन्, कोही परिस्थितिको बाध्यताले आफ्नो थातथलो छोड्न विवश भएका छन्।

ल्हासाको यात्राको ठाउँमा आज संसारका अनेक गन्तव्य आएका छन्। यात्राका साधन बदलिएका छन्, सञ्चार प्रविधिले दूरी घटाएको छ, तर परदेशिने मानिसको मनमा रहेको घरको सम्झना, परिवारसँगको विछोड र आफ्ना मानिससँग पुनः भेट्ने चाहना उस्तै छ।

यसैले ‘मुनामदन’ आज पनि प्रवासी नेपालीको मनसँग जोडिएको कृति हो। परदेशको चमकधमकबीच घरको आँगन सम्झिने मानिसका लागि यसले भावनाको एउटा पुरानो तर कहिल्यै नमेटिने ढोका खोलिदिन्छ।

विशेषगरी प्रवासमा हुर्किरहेका नेपाली पुस्ताका लागि ‘मुनामदन’ आफ्नो भाषा, साहित्य र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।

‘पागल’ : समाजको सीमाभन्दा पर कल्पना गर्ने चेतना

महाकवि देवकोटाको अर्को चर्चित सिर्जना ‘पागल’ हो।

यस रचनामा उहाँले स्थापित सामाजिक मान्यता, व्यक्तिको स्वतन्त्र चेतना र असाधारण कल्पनाशीलताबीचको द्वन्द्वलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।

समाजले आफूले नबुझेको विचारलाई अस्वीकार गर्न सक्छ। सामान्यभन्दा फरक सोच्ने मानिसलाई असामान्य ठान्न सक्छ। तर सिर्जनाको संसारमा फरक सोच नै नयाँ सम्भावनाको ढोका हो।

‘पागल’ मा उहाँले कल्पनाको स्वतन्त्रता, मौलिकता र सामाजिक मान्यतामाथि प्रश्न उठाउने साहसलाई अभिव्यक्त गर्नुभएको छ।

उहाँको यो रचना केवल एउटा व्यक्तिको मनोभावको अभिव्यक्ति होइन, स्वतन्त्र चिन्तनको महत्त्व सम्झाउने साहित्यिक दस्तावेज पनि हो।

उहाँका सिर्जनाले पाठकलाई समाजले बनाएका सीमाहरूभित्र मात्र सोच्न बाध्य पार्दैनन्; बरु ती सीमाभन्दा पर पुगेर जीवन, संसार र मानवताको अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छन्।

‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’ र सिर्जनाको असीम आकाश

महाकवि देवकोटाको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई ‘मुनामदन’ र ‘पागल’ मा मात्र सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन। उहाँको सिर्जनात्मक संसार निकै विशाल र बहुआयामिक छ।

‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’, ‘कुञ्जिनी’ र ‘भिखारी’ जस्ता कृतिले उहाँको साहित्यिक सामर्थ्य, भाषिक सौन्दर्य र कल्पनाको गहिराइलाई उजागर गर्छन्।

‘शाकुन्तल’ नेपाली महाकाव्य परम्पराको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। पूर्वीय साहित्यिक परम्पराको प्रभावलाई आत्मसात् गर्दै नेपाली भाषामा उच्च साहित्यिक अभिव्यक्ति दिन सक्ने उहाँको क्षमताको परिचय यस कृतिले दिन्छ।

‘सुलोचना’ मा उहाँको काव्यात्मक प्रतिभा र भावनात्मक विस्तार देखिन्छ भने ‘कुञ्जिनी’ ले नेपाली समाज, प्रकृति र मानवीय अनुभूतिसँग जोडिएको अर्को साहित्यिक संसार प्रस्तुत गर्छ।

उहाँले कविता र महाकाव्य मात्र होइन, निबन्ध, नाटक, कथा र उपन्यासजस्ता विभिन्न विधामा पनि उल्लेखनीय योगदान दिनुभएको छ।

उहाँका निबन्ध पढ्दा प्रकृतिप्रतिको प्रेम, जीवनप्रतिको जिज्ञासा, सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनाको सुन्दर संयोजन अनुभव गर्न सकिन्छ। उहाँका रचनामा शब्दहरू केवल अर्थ व्यक्त गर्न प्रयोग भएका छैनन्; तिनले पाठकको मनमा अनुभूतिको संसार निर्माण गर्छन्।

उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वको यही बहुआयामिकताले उहाँलाई नेपाली साहित्यको इतिहासमा विशिष्ट स्थान दिएको छ।

साहित्यिक योगदानसँगै उहाँ सार्वजनिक जीवनमा पनि सक्रिय रहनुभयो। उहाँ वि.सं. २०१४ मा शिक्षामन्त्री बन्नुभएको थियो। यसले उहाँको व्यक्तित्व साहित्यिक सिर्जनामा मात्र सीमित नरहेको र शिक्षा तथा सामाजिक चेतनाप्रति पनि उहाँको चासो रहेको देखाउँछ।

लक्ष्मीपूजा र देवकोटाको जन्म : संयोगभन्दा परको प्रतीकात्मक अर्थ

लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मिनुभएका महाकवि देवकोटाको जीवनलाई स्मरण गर्दा एउटा सुन्दर दार्शनिक सम्बन्ध स्थापित हुन्छ।

लक्ष्मीपूजाले भौतिक समृद्धिको कामना गर्छ। देवकोटाको साहित्यले ज्ञान, विवेक, संवेदना र मानवीय समृद्धिको महत्त्व सम्झाउँछ।

धनले मानिसलाई सुविधा दिन सक्छ, तर ज्ञानले जीवनलाई दिशा दिन्छ। सम्पत्तिले घर बनाउन सक्छ, तर साहित्यले समाजको चेतना निर्माण गर्न सक्छ। पद र प्रतिष्ठाले मानिसलाई केही समयका लागि चिनाउन सक्छन्, तर सिर्जनाले उसलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्न सक्छ।

उहाँको जीवनले यही सत्यलाई प्रमाणित गरेको छ।

आज हामी घरका कुनाकाप्चामा दीप बाल्छौँ। अँध्यारो हटाएर उज्यालो भित्र्याउने कामना गर्छौँ। तर समाजको अँध्यारो हटाउन पनि ज्ञानको दीप आवश्यक हुन्छ। अज्ञान, विभेद, असहिष्णुता र संवेदनहीनताको अँध्यारो हटाउने शक्ति शिक्षा, साहित्य र विवेकमा निहित हुन्छ।

यही अर्थमा लक्ष्मीपूजाको दिन महाकवि देवकोटाको स्मरण गर्नु धन र ज्ञानबीचको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले बुझ्नु पनि हो।

प्रवासमा देवकोटाको सान्दर्भिकता : जन्मभूमिदेखि नयाँ पुस्तासम्मको भाषिक पुल

आज नेपाली समाज संसारका अनेक भूगोलमा फैलिएको छ। नेपालीहरू जहाँ पुगेका छन्, त्यहाँ उनीहरूले आफ्नो श्रम, संस्कृति, भाषा र पहिचान पनि सँगै लगेका छन्।

तर प्रवासको जीवनमा एउटा मौन चुनौती छ—नयाँ पुस्तासम्म मातृभाषा, साहित्य र सांस्कृतिक स्मृति कसरी पुर्‍याउने?

अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया र युरोपका विभिन्न देशमा हुर्किरहेका नेपाली बालबालिकाले नयाँ समाज, नयाँ भाषा र नयाँ संस्कृतिसँग आफूलाई जोडिरहेका छन्। यो स्वाभाविक र सकारात्मक पक्ष हो। तर यही प्रक्रियामा आफ्नै भाषासँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदै जाने जोखिम पनि छ।

भाषा केवल बोलचालको माध्यम होइन। यो पुर्खाको स्मृति, समुदायको इतिहास, संस्कृतिको पहिचान र पुस्ताबीचको सम्बन्ध हो।

यसैले नयाँ पुस्तालाई नेपाली भाषा सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन; उनीहरूलाई नेपाली साहित्यको आत्मासँग पनि परिचित गराउनुपर्छ।

महाकवि देवकोटाका कृतिहरू यस यात्राका महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन्। ‘मुनामदन’ मार्फत उनीहरूले परिवार, परदेश, प्रेम र मानवताको अर्थ बुझ्न सक्छन्। ‘पागल’ मार्फत स्वतन्त्र विचारको महत्त्व बुझ्न सक्छन्। उहाँका अन्य सिर्जनाबाट नेपाली भाषाको सौन्दर्य र अभिव्यक्तिको विशाल संसारसँग परिचित हुन सक्छन्।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई लक्ष्मीपूजामा दीप बाल्न सिकाउँदा ज्ञानको दीपको महत्त्व पनि सुनाउनुपर्छ। देउसी–भैलोको परम्परा जोगाउँदा नेपाली कविता र साहित्यको परम्परा पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।

किनकि आफ्नो भाषा र साहित्य बिर्सिएको समाजले बिस्तारै आफ्नो सांस्कृतिक स्मृतिसँगको सम्बन्ध पनि गुमाउँदै जान सक्छ।

प्रवासमा देवकोटाको स्मरण गर्नु त्यसैले केवल साहित्यिक श्रद्धाञ्जली होइन; आफ्नो भाषा, पहिचान र सांस्कृतिक विरासत जोगाउने एउटा साझा प्रतिबद्धता पनि हो।

सम्झनाको फूलभन्दा सिर्जनाको निरन्तरता ठूलो

हरेक वर्ष महाकवि देवकोटाको जन्मजयन्ती मनाइन्छ। उहाँका तस्बिरमा माल्यार्पण गरिन्छ, कविता वाचन हुन्छ, साहित्यिक गोष्ठी आयोजना गरिन्छ र उहाँको योगदानको चर्चा गरिन्छ।

यी सबै कार्यक्रम आवश्यक र प्रशंसनीय छन्। तर उहाँप्रतिको सम्मानलाई औपचारिक समारोहमा मात्र सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन।

वास्तविक श्रद्धाञ्जली भनेको उहाँका कृति पढ्नु, तिनको अध्ययन गर्नु, नयाँ पुस्तालाई साहित्यसँग जोड्नु र उहाँले उठाउनुभएका मानवीय मूल्यलाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्नु हो।

विद्यालयका विद्यार्थीले उहाँका रचना केवल परीक्षाका लागि होइन, जीवन बुझ्नका लागि पढ्नुपर्छ। साहित्यिक संस्थाहरूले उहाँका सिर्जनामाथि नयाँ विमर्श चलाउनुपर्छ। प्रवासमा रहेका नेपाली समुदायले पनि आफ्ना सांस्कृतिक गतिविधिमा नेपाली साहित्यलाई स्थान दिनुपर्छ।

कुनै स्रष्टाको महानता उसको नाम कति पटक उच्चारण गरियो भन्ने कुराले मात्र मापन हुँदैन; उसका विचारले समाजमा कति प्रभाव पारिरहे भन्ने कुराले मापन हुन्छ।

महाकवि देवकोटाको साहित्य आज पनि पढिन्छ, सुनिन्छ, व्याख्या गरिन्छ र नयाँ पुस्ताले नयाँ अर्थमा बुझ्ने प्रयास गर्छ। यही उहाँको सिर्जनाको वास्तविक जीवन्तता हो।

अन्त्यमा : घरमा लक्ष्मीको दीप, मनमा देवकोटाको ज्ञान

लक्ष्मीपूजाको साँझ जब घरका झ्यालढोकामा दीपहरू बल्छन्, आँगनमा सयपत्रीको सुगन्ध फैलिन्छ र परिवारका सदस्यहरू समृद्धिको कामना गर्दै देवी लक्ष्मीको आराधना गर्छन्, त्यही उज्यालोमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको स्मरण पनि गरिनुपर्छ।

किनकि उहाँको जन्मसँग जोडिएको यो दिनले हामीलाई समृद्धिको अर्को अर्थ सिकाउँछ।

धनले मानिसको जीवन सहज बनाउन सक्छ, तर ज्ञानले जीवनलाई अर्थ दिन्छ। सम्पत्तिले वर्तमानलाई सुविधाजनक बनाउन सक्छ, तर साहित्यले भविष्यका पुस्तालाई सोच्ने आधार दिन्छ। भौतिक वैभवले घर सजाउन सक्छ, तर मानवीय संवेदनाले समाजलाई सुन्दर बनाउँछ।

उहाँको भौतिक जीवन समाप्त भए पनि उहाँले सिर्जना गर्नुभएको साहित्यिक संसार समाप्त भएको छैन। उहाँका शब्द आज पनि नेपाली मनमा गुञ्जिरहेका छन्। उहाँका विचारले नयाँ पुस्तालाई प्रश्न गर्न, सोच्न र मानवताको पक्षमा उभिन प्रेरित गरिरहेका छन्।

सायद यही नै एउटा स्रष्टाको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो—आफू नरहे पनि आफ्ना सिर्जनामार्फत समयसँग निरन्तर संवाद गरिरहनु।

लक्ष्मीपूजाको दीपले घर उज्यालो बनाउँछ, महाकवि देवकोटाको साहित्यले चेतना उज्यालो बनाउँछ। एउटा उज्यालो आँखाले देखिन्छ, अर्को उज्यालो हृदय र विचारले अनुभूत हुन्छ।

यसपालिको लक्ष्मीपूजामा हामी धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरौँ, आफ्नो श्रम र उपलब्धिको सम्मान गरौँ, परिवारको सुख र समृद्धिको कामना गरौँ। सँगसँगै नेपाली साहित्यका यी अमूल्य निधि महाकवि देवकोटाका सिर्जनालाई पनि आफ्नो जीवन र नयाँ पुस्ताको चेतनासँग जोडौँ।

घरमा दीप बालौँ, मनमा ज्ञानको ज्योति जगाऔँ। सम्पत्ति कमाऔँ, तर संवेदना नगुमाऔँ। सफलता खोजौँ, तर मानवता नबिर्सौँ। आफ्नो भविष्य बनाऔँ, तर भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विरासत पनि जोगाऔँ।

किनकि धनले मानिसको जीवन सजाउन सक्छ, तर ज्ञानले जीवनको अर्थ बदल्न सक्छ। सम्पत्तिले घर उज्यालो बनाउन सक्छ, तर साहित्यले युगको चेतना उज्यालो बनाउन सक्छ।

लक्ष्मीपूजाको उज्यालोमा जन्मिनुभएका महाकवि देवकोटाले नेपाली समाजलाई छोडेर जानुभएको सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति पनि यही हो—शब्दमा बाँचेको जीवन, सिर्जनामा बाँचेको मानवता र पुस्तौँसम्म फैलिरहने ज्ञानको उज्यालो।

उहाँलाई सम्झनु भनेको नेपाली साहित्यको गौरव सम्झनु हो; उहाँलाई पढ्नु भनेको आफ्नै भाषा र चेतनाको गहिराइमा पुग्नु हो।