नवरात्रि आत्मशुद्धि, संयम र आन्तरिक शक्ति जागरणको अवसर : आध्यात्मिक गुरु लेखनाथ शास्त्री

माधव अधिकारी

काठमाडौँ, असोज २८ गते । असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने नेपालीको महान् पर्व विजया दशमी सुरु भएको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको यस पर्वले मानिसलाई आत्मशुद्धि, संयम, सकारात्मक सोच र आन्तरिक शक्ति जागरणको सन्देश दिने आध्यात्मिक गुरु लेखनाथ शास्त्रीले बताउनुभएको छ।

उहाँका अनुसार विजया दशमी पञ्चाङ्गमा उल्लेखित एउटा चाड मात्र नभई मानिसले आफ्नो जीवनशैली, सोच र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अवसर पनि हो। नवरात्रिका नौ दिनलाई ध्यान, साधना र आत्मचिन्तनका माध्यमबाट आन्तरिक ऊर्जा रूपान्तरण गर्ने महत्त्वपूर्ण समयका रूपमा लिन सकिने उहाँको भनाइ छ।

दुर्गा पूजा र नवरात्रिको महत्त्व बाह्य रूपमा देवीको आराधना गर्नमा मात्र सीमित नरहेको उल्लेख गर्दै शास्त्रीले यसलाई मानिसभित्र रहेको शक्तिको पहिचान र जागरणसँग जोडेर हेर्नुपर्ने बताउनुभयो। धार्मिक विधि–विधानको उद्देश्य बाहिरी पूजाआजासँगै मनलाई शान्त बनाउनु, नकारात्मक प्रवृत्तिको त्याग गर्नु र जीवनमा आनन्द तथा सकारात्मकता ल्याउनु रहेको उहाँको धारणा छ।

नवरात्रिमा रात्रिको महत्त्व

नवरात्रिलाई ‘नवदिवस’ नभनी ‘नवरात्रि’ किन भनिएको हो भन्ने प्रश्नमा शास्त्रीले रातको समयलाई आध्यात्मिक साधना र आत्मचिन्तनका लागि अनुकूल मानिने बताउनुभयो।

“दिउँसोको समय समाज र कामकाजका लागि बढी उपयोगी हुन्छ भने रातलाई एकान्त, शान्ति र एकाग्रतासँग जोडेर हेरिन्छ। यस्तो वातावरणमा मानिसले आफ्नो अन्तर्मनसँग जोडिने र ध्यान गर्ने अवसर पाउँछ,” उहाँले भन्नुभयो।

नवरात्रिका नौ दिनमा ध्यान, संयम र साधनालाई प्राथमिकता दिँदा मानिसले आफ्नो सोच र व्यवहारलाई सकारात्मक दिशातर्फ अघि बढाउन सक्ने उहाँको भनाइ छ।

सात्त्विकतातर्फको यात्रा

नवरात्रिमा पूजा गरिने नौ देवीलाई चेतनाका विभिन्न रूप र शक्तिका प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्दै शास्त्रीले यस अवधिलाई आन्तरिक शुद्धिको यात्राका रूपमा लिनुपर्ने बताउनुभयो।

मानिसको जीवनमा आलस्य, क्रोध, लोभ, मोह, वासना र अज्ञानजस्ता प्रवृत्तिले नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले तिनलाई नियन्त्रण गर्न नवरात्रिले प्रेरणा दिने उहाँको धारणा छ।

दशैँमा पशुबलि दिने प्रचलनप्रति असहमति जनाउँदै उहाँले जनावरको बलि दिनुभन्दा मानिसभित्र रहेका खराब प्रवृत्तिको त्याग गर्नु महत्त्वपूर्ण हुने बताउनुभयो। फलफूल, मिठाईलगायत सात्त्विक भोजन र संयमित जीवनशैलीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उहाँको सुझाव छ।

कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नहोस् नवरात्रि

नवरात्रिमा उपवास बस्ने, व्रत गर्ने र मन्त्र जप्ने धार्मिक परम्पराको महत्त्व भए पनि त्यसको वास्तविक उपलब्धि व्यवहारमा देखिनुपर्ने शास्त्रीले बताउनुभयो।

उहाँका अनुसार दसैँको अन्तिम दिनसम्म पनि मानिसको अहंकार, क्रोध, लोभ र मोहमा कुनै परिवर्तन आउँदैन भने पर्वको आध्यात्मिक उद्देश्य पूरा भएको मान्न सकिँदैन।

“वास्तविक नवरात्रि भनेको बाहिरी उत्सव मनाउनुका साथै आफूभित्र रहेका खराब प्रवृत्तिको त्याग गर्नु हो। यी नौ दिनलाई ध्यान, आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक साधनामा उपयोग गर्नुपर्छ,” उहाँले भन्नुभयो।

पौराणिक मान्यता र दशमीको सन्देश

पौराणिक मान्यताअनुसार, माता दुर्गाले महिषासुरजस्ता असुरी शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको स्मरणमा विजया दशमी मनाइन्छ। त्यस्तै, भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसङ्गलाई पनि यस पर्वसँग जोडेर हेरिन्छ।

‘दशमी’लाई मानिसभित्र रहेका नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रतीकका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ। काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहङ्कार, आलस्य, हिंसा र चोरीजस्ता खराब प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु नै पर्वको एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश भएको शास्त्रीको भनाइ छ।

जमरा र स्वास्थ्यसम्बन्धी मान्यता

दशैँमा टीकासँगै लगाइने जमरा धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। जौको जमरालाई समृद्धि, शुभता र उर्वरताको प्रतीकका रूपमा लिने परम्परा छ।

जमरामा केही पोषण तत्त्व र वनस्पतिजन्य यौगिक पाइने भए पनि यसले मधुमेह, उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने वा रगत शुद्धीकरण गर्ने भन्ने दाबीलाई पुष्टि गर्न थप वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ। त्यसैले जमरालाई परम्परागत मान्यताका आधारमा सम्मान गर्दा स्वास्थ्यसम्बन्धी दाबीलाई प्रमाणका आधारमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।

सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक मिलनको पर्व

विजया दशमी धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपाली समाजमा पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरताको अवसर पनि हो। यस पर्वमा देश तथा विदेशमा रहेका नेपाली घर फर्कने, आफन्त र साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, टीका तथा जमरा लगाउने र मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

वैदेशिक रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न पेसाका कारण घरपरिवारबाट टाढा रहेका नेपालीका लागि दशैँले आफन्तसँग पुनर्मिलन हुने अवसर प्रदान गर्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा पिङ खेल्ने, चङ्गा उडाउने र सामूहिक रूपमा रमाइलो गर्ने चलनले पनि सामाजिक सम्बन्धलाई थप सुमधुर बनाउने गरेको छ।

खेतीपातीको कामबाट केही समय विश्राम लिने, नयाँ कपडा लगाउने र मीठा परिकार खाने पर्वका रूपमा समेत दशैँको विशेष महत्त्व रहेको छ।

यसरी विजया दशमीले धार्मिक आस्था, आध्यात्मिक साधना, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। सत्यको पक्षमा उभिने, खराब प्रवृत्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने र आपसी सद्भाव कायम राख्ने प्रेरणा नै यस पर्वको मूल सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ।