– तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
आजको आधुनिक मानव सभ्यता विज्ञान, प्रविधि र भौतिक प्रगतिका दृष्टिले अत्यन्त उन्नत देखिन्छ। तर यस चमकदार विकासको भित्री तहमा अहंकार, आत्ममोह र संवेदनाहीनताको संकट पनि बढ्दै गएको छ। प्रविधिको शक्ति र ज्ञानको विस्तारले मानवलाई प्रकृतिमाथि प्रभुत्व जमाएको अनुभूति दिएको छ, जसले गर्दा धेरै अवस्थामा नम्रता र सहअस्तित्वका मूल्यहरू कमजोर बन्न थालेका छन्। प्रतिस्पर्धा, उपभोग र व्यक्तिगत सफलता केन्द्रित जीवनशैलीले करुणा, सहानुभूति र सामूहिक जिम्मेवारीलाई ओझेलमा पारिरहेको छ। यही सन्दर्भमा आधुनिक मानवको मानसिकता, अहंकार र संवेदनाहीन प्रवृत्तिको आलोचनात्मक विश्लेषण आवश्यक देखिन्छ। यस्तो विमर्शले मानव सभ्यताको नैतिक दिशाबोधलाई पुनः चिन्तन गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।
मानव सभ्यता र अस्तित्वको अध्ययनमा मानवशास्त्र अत्यन्त महत्वपूर्ण ज्ञान–क्षेत्र मानिन्छ। मानवशास्त्रले मानवको उत्पत्ति, जैविक विकास, सांस्कृतिक रूपान्तरण, सामाजिक संरचना र सभ्यताको विकासलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्छ। यसले मानवलाई जैविक प्राणीका रूपमा मात्र होइन, संस्कृतिको स्रष्टा, सामाजिक सम्बन्धहरूको निर्माता र चेतनशील अस्तित्वका रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्छ। तर आजको आधुनिक समाजमा मानवको यो चेतनशील पहिचान क्रमशः जटिल प्रश्नहरूको घेराभित्र परेको देखिन्छ। वैज्ञानिक प्रगति, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै मानवले असाधारण उपलब्धिहरू हासिल गरेको भए पनि यससँगै अहंकार, आत्मप्रशंसा, वैभव प्रदर्शन र संवेदनाहीनताको प्रवृत्ति पनि बढ्दै गएको आलोचना व्यापक रूपमा सुनिन थालेको छ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानले देखाउँछ कि आधुनिक मानव अर्थात् होमो सेपियन्स करिब तीन लाख वर्ष पहिले अफ्रिका क्षेत्रमा विकसित भएको मानिन्छ। जैविक विकासको सिद्धान्तअनुसार मानव आजको स्वरूपमा अचानक देखा परेको होइन, बरु लाखौँ वर्षसम्म चलेको क्रमिक विकास प्रक्रियाको परिणाम हो। प्रारम्भिक मानवका पूर्वजहरू—जस्तै होमो हाबिलिस र होमो इरेक्टसले क्रमशः सीधा हिँड्ने क्षमता, उपकरण प्रयोग गर्ने दक्षता र मस्तिष्कको विकासमार्फत आजको मानवको आधार तयार गरेका थिए। यी परिवर्तनहरूले मानवलाई प्रकृतिको चुनौतीसँग जुध्न सक्षम बनायो र बौद्धिक क्षमताको विस्तार सम्भव गरायो।
मानव विकासको प्रारम्भिक इतिहासलाई हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट देखिन्छ—मानवको अस्तित्व सहकार्य, साझा जीवन र प्रकृतिसँगको घनिष्ठ सम्बन्धमा आधारित थियो। प्रारम्भिक मानव समुदायहरू शिकारी–सङ्कलक जीवनशैलीमा आधारित थिए। उनीहरू समूहमा बस्ने, संसाधन साझा गर्ने र वातावरणसँग सामञ्जस्य राख्ने जीवनपद्धति अपनाउँथे। यस प्रकारको जीवनशैलीले सामाजिक सहकार्य र सामूहिक उत्तरदायित्वलाई प्रोत्साहित गरेको थियो। तर आधुनिक सभ्यतामा प्रवेश गरेपछि मानव समाज क्रमशः प्रतिस्पर्धा, शक्ति प्रदर्शन र स्वार्थको केन्द्रतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ।
कृषि क्रान्तिले मानव सभ्यताको दिशा परिवर्तन गर्यो। करिब दस हजार वर्षअघि मानवले खेतीपाती र पशुपालन सुरु गरेपछि स्थायी बसोबास, गाउँ र सहरहरूको विकास सम्भव भयो। यस परिवर्तनले सामाजिक संरचना, आर्थिक गतिविधि र राजनीतिक संस्थाहरूको निर्माणलाई गति दियो। तर यसैसँगै सम्पत्ति, शक्ति र सामाजिक वर्गीकरणको अवधारणा पनि विकसित भयो। यही प्रक्रियाबाट असमानता, प्रभुत्व र वर्चस्वको राजनीति जन्मिन थालेको थियो।
मानव सभ्यताको विकाससँगै सिर्जनात्मकता र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको विस्तार भयो। गुफा चित्रकला, भाषा, संगीत, साहित्य र धर्म मानव चेतनाको विकासका महत्त्वपूर्ण संकेत हुन्। यी सिर्जनात्मक प्रयासहरूले मानवलाई केवल जैविक प्राणी नभई सांस्कृतिक अस्तित्वका रूपमा स्थापित गरे। तर आधुनिक युगमा यही सिर्जनशीलता कहिलेकाहीँ प्रदर्शनवाद र वैभवको प्रतीकमा रूपान्तरित भएको देखिन्छ। प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको युगमा व्यक्तिको पहिचान प्रायः बाह्य छविमा आधारित हुन थालेको छ, जहाँ आत्ममुग्धता र प्रतिष्ठा प्रदर्शन सामाजिक व्यवहारको महत्वपूर्ण अंग बनेको देखिन्छ।
आधुनिक मानव सभ्यताले विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा अभूतपूर्व प्रगति हासिल गरेको छ। औद्योगिक क्रान्तिदेखि सुरु भएको प्रविधिको यात्रा आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि र डिजिटल संजालसम्म पुगेको छ। मानवले अन्तरिक्ष अन्वेषणदेखि लिएर सूक्ष्म जीवाणुहरूको संरचना अध्ययन गर्न सक्ने क्षमतासम्म विकास गरेको छ। तर यही प्रगतिले मानवको नैतिक चेतना र मानवीय संवेदनालाई सधैं बलियो बनाएको छ भन्ने निश्चित छैन। कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ कि प्रविधिको तीव्र विकासले मानवलाई प्रकृतिबाट मात्र होइन, एकअर्काबाट पनि टाढा बनाउँदै लगिरहेको छ।
आधुनिक समाजमा भौतिक सफलता र शक्ति प्रदर्शनलाई अत्यधिक महत्त्व दिने प्रवृत्तिले मानवीय सम्बन्धहरूलाई पनि प्रभावित गरेको छ। आर्थिक प्रतिस्पर्धा, उपभोगवादी संस्कृति र व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको दौडले समाजमा वैभव प्रदर्शन र आत्मप्रशंसाको प्रवृत्ति बढाएको छ। धेरै अवस्थामा व्यक्तिको मूल्यांकन उसको नैतिकता वा मानवीय गुणभन्दा पनि सम्पत्ति, शक्ति वा सामाजिक प्रतिष्ठाको आधारमा गरिन थालेको छ। यस्तो परिस्थितिले मानव समाजमा संवेदनशीलता र सहानुभूतिको कमी देखिन थालेको चिन्ता व्यक्त गरिन्छ।
युद्ध, पर्यावरणीय संकट र सामाजिक असमानताका उदाहरणहरूले आधुनिक सभ्यताको विरोधाभासलाई उजागर गर्छन्। एकातर्फ मानवले विज्ञान र प्रविधिको माध्यमबाट अकल्पनीय प्रगति हासिल गरेको छ; अर्कोतर्फ यही मानवले प्रकृतिको विनाश, युद्ध र हिंसाको माध्यमबाट आफ्नो अस्तित्वलाई संकटमा पारिरहेको छ। आधुनिक मानव कहिलेकाहीँ आफ्नै उपलब्धिहरूको गर्वमा यति डुबेको देखिन्छ कि उसले आफ्नो सीमितता र जिम्मेवारीलाई बिर्सन थाल्छ।
मानवशास्त्रीय दृष्टिकोणले यस अवस्थालाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। मानव केवल प्रविधि निर्माण गर्ने प्राणी मात्र होइन; ऊ नैतिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको प्राणी पनि हो। यदि सभ्यताको विकासले मानवीय मूल्यहरूलाई कमजोर बनाउँछ भने त्यो विकास दीर्घकालीन रूपमा स्थायी हुन सक्दैन। इतिहासले देखाएको छ कि अत्यधिक अहंकार, शक्ति प्रदर्शन र संवेदनाहीनता सभ्यताहरूको पतनका कारण बन्न सक्छन्।
आजको युगमा मानव अस्तित्वले नयाँ चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, युद्धको जोखिम र सामाजिक विभाजनले मानव सभ्यतालाई पुनः आत्ममूल्यांकन गर्न बाध्य बनाएको छ। आधुनिक मानवले आफ्नो प्रगतिको गर्वसँगै आफ्नो उत्तरदायित्वलाई पनि सम्झन आवश्यक छ। अन्यथा प्रविधि र शक्ति प्रदर्शनको गर्वले मानव समाजलाई नैतिक रिक्ततामा धकेल्ने खतरा रहन्छ।
यसैले मानव मानवशास्त्रको अध्ययन वर्तमानको आलोचनात्मक विमर्श पनि हो। मानव सभ्यताको वास्तविक महानता भौतिक उपलब्धिमा होइन, करुणा, सहकार्य र नैतिक चेतनामा निहित हुन्छ। यदि आधुनिक मानवले आफ्नो अहंकार र आत्ममुग्धतालाई नियन्त्रण गर्न सकेन भने उसले निर्माण गरेको सभ्यता स्वयं अस्थिर बन्न सक्छ।
मानवको यात्रा निरन्तर परिवर्तन र आत्मअन्वेषणको यात्रा हो। प्रारम्भिक मानवले प्रकृतिसँग संघर्ष गर्दै जीवन बचाउन सिक्यो; आधुनिक मानवले अब आफ्नो नैतिक चेतनालाई बचाउन सिक्नुपर्ने अवस्था आएको छ। मानव सभ्यताको भविष्य त्यसैमा निर्भर रहनेछ जहाँ प्रगति र विनम्रता, शक्ति र जिम्मेवारी, ज्ञान र करुणाबीच सन्तुलन कायम गर्न सकियोस्। यही सन्तुलनले मात्र मानवलाई वास्तवमै “सभ्य” प्राणीका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
