सन्तोष दाहाल
नेपाल सरकारले विद्यालय तहमा नैतिक शिक्षालाई अनिवार्य रूपमा पुनः समावेश गर्ने निर्णय गर्नु समय सान्दर्भिक र दूरदर्शी कदम हो। विश्वभर नैतिक अन्योल, सामाजिक विखण्डन र सार्वजनिक विश्वासमा आएको गिरावटको सन्दर्भमा यो निर्णयले शिक्षा केवल ज्ञान र सीपमा सीमित नरही, चरित्र निर्माण र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार हुनुपर्ने स्पष्ट सन्देश दिएको छ।शिक्षा प्रणालीले जिम्मेवारीबोध, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वयुक्त नागरिक निर्माण गर्न सक्षम हुनुपर्छ।
विगत केही वर्षमा नेपाल लगायत धेरै देशहरूले शिक्षालाई परीक्षा केन्द्रित, रोजगारीमुखी र प्राविधिक दक्षतामा केन्द्रित बनाउँदै लगे। यस प्रक्रियामा नैतिक शिक्षा क्रमशः कमजोर बन्दै गयो वा प्राथमिकताबाट बाहिरियो। यद्यपि यसले आर्थिक प्रतिस्पर्धामा योगदान पुर्यायो, तर मूल्य आधारित शिक्षाको अभावले दीर्घकालीन चुनौतीहरू सिर्जना गर्यो। आज विभिन्न क्षेत्रमा ज्ञान र सीप भए पनि नैतिक निर्णय क्षमता, पारदर्शिता र सामाजिक उत्तरदायित्वको कमी देखिनु यसको प्रत्यक्ष परिणाम हो।
शिक्षाको मूल उद्देश्य केवल सूचना प्रदान गर्नु होइन, जिम्मेवार र विवेकशील व्यक्तित्व निर्माण गर्नु हो। नैतिकता बिना प्रतिभा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ, र जिम्मेवारी बिना ज्ञान हानिकारक बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नैतिक शिक्षाको पुनःस्थापना केवल औपचारिक निर्णय होइन, यो शिक्षा प्रणालीलाई सन्तुलित र प्रभावकारी बनाउने आधारभूत आवश्यकता हो।
विश्वस्तरमा पनि शिक्षा प्रणालीलाई मूल्यमा आधारित बनाउने कुरामा विशेष जोड दिइँदै आएको छ। UNESCO जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले शिक्षा केवल बौद्धिक विकासमा सीमित नराखी सहानुभूति, सम्मान, न्याय र विश्व नागरिकताको भावना विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। नेपालले नैतिक शिक्षालाई पुनः प्राथमिकता दिनु यसै अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणसँग पनि मेल खाने कदम हो।
नेपालको परम्परागत शिक्षामा “संस्कार” को अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। शिक्षा केवल ज्ञान आर्जन गर्ने प्रक्रिया मात्र नभई नैतिकता, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास गर्ने माध्यमका रूपमा लिइन्थ्यो। विगतमा नैतिक शिक्षा कमजोर बनाइनु यस समग्र दृष्टिकोणबाट केही हदसम्म विचलन थियो। अहिले यसको पुनःस्थापना हुनु शिक्षा प्रणालीलाई पुनः सन्तुलित बनाउने प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ।
तर यस निर्णयको प्रभावकारिता यसको कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ। नैतिक शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुनु हुँदैन। विद्यालयको वातावरण, शिक्षकको आचरण र संस्थागत संस्कृतिमा नैतिकता झल्किनुपर्छ। विद्यार्थीहरूले व्यवहारिक रूपमा नैतिक मूल्य अभ्यास गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। अन्यथा, यो विषय केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित रहने जोखिम रहन्छ।
यससँगै, नैतिक शिक्षाको विषयवस्तु समयानुकूल हुन आवश्यक छ। वर्तमान सन्दर्भमा डिजिटल आचरण, वातावरणीय जिम्मेवारी, सामाजिक समावेशिता र विश्वव्यापी सहकार्य जस्ता विषयहरू पनि समेटिनुपर्छ। यसरी नैतिक शिक्षा परम्परागत मूल्यहरूमा आधारित रहँदै आधुनिक चुनौतीहरूसँग पनि सुसंगत बन्न सक्छ।
नेपाल आज विकासको महत्वपूर्ण चरणमा उभिएको छ। आर्थिक प्रगति र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागितासँगै नैतिकता र उत्तरदायित्वलाई पनि सुदृढ बनाउन आवश्यक छ। नैतिक शिक्षाको पुनःसमावेशले भविष्यका पुस्तालाई केवल दक्ष र योग्य मात्र नभई जिम्मेवार र सजग नागरिकका रूपमा तयार पार्ने आधार सिर्जना गर्दछ।
अन्ततः, राष्ट्रको वास्तविक शक्ति केवल ज्ञानमा होइन, चरित्रमा निहित हुन्छ। मूल्यविहीन शिक्षा दिगो प्रगतिको आधार बन्न सक्दैन। यस यथार्थलाई स्वीकार गर्दै नेपालले शिक्षा प्रणालीलाई सही दिशामा अघि बढाउने महत्वपूर्ण निर्णय गरेको छ।
(लेखक त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्व सहायक प्राध्यापक, डायस्पोरा अभियन्ता तथा नेपालका पूर्व पर्यटन दूत हुनुहुन्छ ।)
सम्बन्धित समाचार
