सहयात्री ढकाल

ओहायो अमेरिका

दशैँ आउँदा घर सम्झिन्छ। घर सम्झिँदा आँगन, आँगन सम्झिँदा बाल्यकाल र बाल्यकाल सम्झिँदा ती दिनहरू आँखाअगाडि आउँछन्, जहाँ खुसीका लागि धेरै कुरा चाहिँदैनथ्यो। परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा हुनु, मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा लगाउनु, मीठोमसिनो खानु र गाउँघरमा आफन्तसँग भेटघाट गर्नु नै दशैँको सबैभन्दा ठूलो उत्सव हुन्थ्यो। तर, सबैका लागि घर केवल बस्ने ठाउँ मात्र हुँदैन। कसैका लागि घर जन्मभूमि हो, कसैका लागि सम्झनाको संसार र कसैका लागि समयले टाढा बनाइदिएको एउटा अधुरो सपना।

नेपालीभाषी भुटानीहरूको दशैँ यस्तै अनेक अनुभूति, स्मृति र भावनाले भरिएको हुन्छ। उनीहरूका लागि दशैँ धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराको पर्व मात्र होइन, आफ्नो विगतलाई सम्झने, वर्तमानलाई आत्मसात् गर्ने र भविष्यप्रति आशा राख्ने अवसर पनि हो।

सन् १९९० को दशकमा भुटानबाट विस्थापित भएका हजारौँ नेपालीभाषी परिवारले नेपालका झापा र मोरङस्थित शरणार्थी शिविरमा लामो समय बिताए। त्यसपछि तेस्रो मुलुक पुनर्वास कार्यक्रमअन्तर्गत ठूलो सङ्ख्यामा नेपालीभाषी भुटानीहरू अमेरिका पुगे। सन् २००८ देखि २०२३ सम्म ९६ हजारभन्दा बढी भुटानी शरणार्थी अमेरिकामा पुनर्वास भएको विवरणले यस समुदायको फैलावट र यात्राको व्यापकता देखाउँछ।

देश छुट्यो, बसोबास बदलियो र जीवनको बाटो फेरियो। तर भाषा, संस्कृति, चाडपर्व र पुर्खाले सिकाएका संस्कारप्रतिको आत्मीयता भने सजिलै छुटेन।

शिविरको दशैँदेखि अमेरिकाको दशैँसम्म

बेलडाँगी, खुदुनाबारी, शनिश्चरे र अन्य शरणार्थी शिविरमा बिताएका वर्षहरू नेपालीभाषी भुटानीहरूको सामूहिक स्मृतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। त्यहाँको जीवन सहज थिएन। सीमित साधन, अनिश्चित भविष्य र स्वदेश फर्कने आशाबीच पनि मानिसहरूले चाडपर्वलाई जीवनको खुसीसँग जोडेर राखेका थिए।

दशैँका बेला शिविरका साना घरहरूमा पनि उत्सवको रौनक हुन्थ्यो। कसैले आफ्नो क्षमताअनुसार खानेकुरा जुटाउँथे, कसैले आफन्तसँग भेटघाट गर्थे, कसैले टीका र जमराका लागि आवश्यक सामग्रीको व्यवस्था गर्थे। आर्थिक अभावले उत्सवको आकार सानो बनाए पनि मनको उमङ्ग सानो बनाउँदैनथ्यो।

बालबालिकाका लागि दशैँ नयाँ लुगा, मिठो खाना, खेलकुद र रमाइलोको समय हुन्थ्यो। ठूलाहरूका लागि भने परिवारको सुखद भेटघाटसँगै विगतको पीडा बिर्सने केही क्षण पनि हुन्थे। शिविरमा हुर्किएको एउटा पुस्ताले दशैँको अर्थ त्यही सामूहिक जीवन, आपसी सहयोग र सीमित साधनबीच बाँडिएको खुसीबाट सिक्यो।

आज तीमध्ये धेरै परिवार अमेरिकाका विभिन्न सहरमा बसोबास गर्छन्। कोलम्बस, एक्रोन, क्लिभल्यान्ड, पिट्सबर्गलगायत स्थानमा समुदायका सदस्यहरूले आफ्नो जीवन स्थापित गरेका छन्। उनीहरूका घर फेरिएका छन्, जीवनशैली बदलिएको छ र कामको व्यस्तता बढेको छ। तर दशैँ आउँदा पुराना दिनका सम्झना फेरि मनमा फर्केर आउँछन्।

कुनै बेला शिविरको सानो छाप्रोमा मनाइएको दशैँ आज अमेरिकाको आफ्नै घरमा मनाइन्छ। हिजो सीमित साधनबीच बाँडिएको खुसी आज नयाँ परिवेशमा व्यक्त हुन्छ। तर यी दुई समयलाई जोड्ने साझा सूत्र एउटै छ—परिवारप्रतिको माया, संस्कृतिप्रतिको सम्मान र आफ्नो पहिचान जोगाइराख्ने चाहना।

टीका र जमरामा जीवित संस्कृति

दशैँको दिन निधारमा रातो टीका, कानमा वा शिरमा जमरा र मान्यजनबाट प्राप्त आशीर्वाद नेपाली सांस्कृतिक जीवनका आत्मीय प्रतीक हुन्। यी प्रतीकले उमेर, भूगोल र पुस्ताबीच सम्बन्ध जोड्छन्।

अमेरिकामा रहेका नेपालीभाषी भुटानी परिवारका लागि पनि टीका र जमरा केवल धार्मिक विधि होइनन्। ती आफ्ना सन्तानलाई पुर्खाको संस्कृति चिनाउने माध्यम हुन्। हजुरबा–हजुरआमाले नातिनातिनालाई टीका लगाइदिँदा एउटा परम्परा हस्तान्तरण भइरहेको हुन्छ। आमाबुबाले आफ्ना बालबालिकालाई दशैँको कथा सुनाउँदा एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक इतिहास बुझाइरहेको हुन्छ।

प्रवासमा चाडपर्व मनाउनुको चुनौती पनि यहीँ छ। यहाँ विद्यालय, कार्यालय र व्यावसायिक जिम्मेवारीका कारण सबै परिवारलाई एकै दिन भेला हुन सजिलो हुँदैन। कतिपयका आफन्त अर्को राज्यमा छन्, कतिपयका प्रियजन हजारौँ माइल टाढा छन्। कसैका लागि दशैँको दिन बिदा मिलाउनु नै चुनौती हुन्छ।

तैपनि सम्भव भएसम्म परिवार भेला हुने, टीका लगाउने, नेपाली परिकार बनाउने र आफन्तसँग फोन वा भिडियोमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अभ्यासले दशैँलाई जीवन्त राखेको छ।

दूरीले मानिसलाई अलग ठाउँमा पुर्‍याउन सक्छ, तर आत्मीयताका सबै धागा चुँडाउन सक्दैन भन्ने सन्देश पनि प्रवासको दशैँले दिन्छ।

नयाँ पुस्तालाई नेपालीपन सिकाउने अवसर

अमेरिकामा हुर्किरहेका नेपालीभाषी भुटानी बालबालिकाका लागि दशैँको अनुभव उनीहरूका आमाबुबा वा हजुरबा–हजुरआमाको अनुभवभन्दा फरक हुन सक्छ। उनीहरूको विद्यालय, साथीभाइ, भाषा र दैनिक जीवन अमेरिकी परिवेशसँग जोडिएको छ। नेपाली भाषा बुझ्ने र बोल्ने क्षमतामा पनि परिवारअनुसार भिन्नता छ।

त्यसैले दशैँ उनीहरूका लागि संस्कृति सिक्ने एउटा महत्त्वपूर्ण कक्षाकोठा बन्न सक्छ।

दशैँ किन मनाइन्छ? टीका र जमरा किन लगाइन्छ? मान्यजनबाट आशीर्वाद लिनुको अर्थ के हो? परिवार र आफन्तसँग भेटघाट किन महत्त्वपूर्ण छ? यस्ता प्रश्नको उत्तर बालबालिकालाई उनीहरूले बुझ्ने भाषामा दिन सकियो भने चाडपर्व केवल एक दिनको रमाइलोमा सीमित रहँदैन।

घरमा नेपाली भाषा बोल्ने, दशैँका गीत सुन्ने, परम्परागत खाना बनाउन बालबालिकालाई सहभागी गराउने र परिवारका पुराना तस्बिर तथा कथाहरू साझा गर्ने अभ्यासले उनीहरूलाई आफ्नो पृष्ठभूमिसँग जोड्न सक्छ।

संस्कृति पुस्तान्तरण हुनु भनेको पुराना सबै अभ्यास जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन। त्यसको अर्थ संस्कृतिमा निहित माया, सम्मान, सहअस्तित्व, पारिवारिक जिम्मेवारी र मानवीय मूल्यलाई नयाँ पुस्ताको जीवनसँग जोड्नु पनि हो।

नेपालीभाषी भुटानी समुदायले प्रवासमा आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिन खोज्नुको एउटा मुख्य उद्देश्य यही हो—नयाँ पुस्ताले आफू बसेको समाजमा सफल हुँदै गर्दा आफ्ना पुर्खा, भाषा र इतिहासलाई पनि चिन्न सकोस्।

खुसीसँगै जन्मभूमिको सम्झना

दशैँ सबैका लागि समान अनुभूतिको पर्व हुँदैन। धेरैका लागि यो पारिवारिक मिलनको समय हो भने कतिपयका लागि विगतका घाउ फेरि बल्झिने समय पनि हुन सक्छ।

आफ्नो जन्मभूमि छोड्नुपरेका मानिसका लागि घरको सम्झना सामान्य भावुकताभन्दा गहिरो हुन्छ। उनीहरूले छोडेर आएको घर, गाउँ, खेतबारी, मन्दिर, छिमेक र बाल्यकालका साथीहरू समयसँगै स्मृतिको हिस्सा बनेका हुन्छन्। ती ठाउँमा फर्कन पाउने सम्भावना, आफन्तसँग पुनर्मिलनको चाहना र बितिसकेका वर्षको पीडा चाडपर्वका बेला अझ तीव्र हुन सक्छ।

कुनै समय दशैँमा भेटिने आफन्त आज संसारका फरक–फरक देशमा छन्। कसैको परिवार नेपालमै छ, कसैका आफन्त भुटानमा छन्, कसैका सन्तान अमेरिकामा जन्मिएर हुर्किरहेका छन्। एउटै परिवारका सदस्य फरक भूगोलमा हुँदा चाडपर्वको खुसीसँगै दूरीको अनुभूति पनि जोडिन्छ।

यद्यपि सबै नेपालीभाषी भुटानीको अनुभव एउटै छैन। कसैले आफ्नो नयाँ जीवनमा स्थायित्व र सन्तुष्टि पाएका छन्, कसैले अझै आर्थिक, सामाजिक वा भावनात्मक चुनौती सामना गरिरहेका छन्। तर धेरैका लागि दशैँले एउटा साझा प्रश्न जन्माउँछ—हामी जहाँ पुगे पनि आफ्नो विगत र पहिचानलाई कसरी जीवित राख्ने?

यस प्रश्नको उत्तर टीका र जमरामा मात्र होइन, मानिसहरूले एकअर्कालाई दिने सम्मान, समुदायका लागि गर्ने सहयोग र आफ्ना सन्तानलाई सुनाउने जीवनकथामा पनि भेटिन्छ।

प्रवासमा समुदाय र सहकार्यको महत्त्व

अमेरिकामा पुनर्वास भएका नेपालीभाषी भुटानीहरूले व्यक्तिगत जीवन स्थापित गर्नुका साथै सामुदायिक संस्था, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सामाजिक सेवामार्फत आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने प्रयास गर्दै आएका छन्। दशैँजस्ता पर्वले यी सम्बन्धलाई अझ नजिक ल्याउने अवसर दिन्छन्।

सामूहिक दशैँ कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रस्तुति, नेपाली गीतसङ्गीत, पारिवारिक भेटघाट र सामाजिक गतिविधिले फरक सहरमा बस्ने मानिसलाई एउटै सांस्कृतिक वृत्तमा जोड्न सक्छन्। यस्ता कार्यक्रम विशेषगरी एक्लै बस्ने ज्येष्ठ नागरिक, नयाँ आएका परिवार र आफ्नो समुदायसँग नजिक हुन चाहने युवाका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।

समुदायको शक्ति उत्सवमा मात्र देखिँदैन। दुःख पर्दा सहयोग गर्ने, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने तथा समाजका कमजोर सदस्यलाई साथ दिने व्यवहारमा पनि त्यसको वास्तविक परिचय देखिन्छ।

विस्थापनको इतिहास बोकेको समुदायका लागि आपसी सहयोगको मूल्य झन् गहिरो छ। कठिन समयमा एकअर्काको सहारा बनेका मानिसहरूले नयाँ देशमा पनि त्यो भावना कायम राख्न सके भने दशैँको सन्देश व्यक्तिगत परिवारको सीमाभन्दा बाहिर फैलिन सक्छ।

दशैँको अर्थ : फर्कनु मात्र होइन, जोडिइरहनु पनि

नेपालीभाषी भुटानीहरूको जीवनयात्रा भूगोल परिवर्तनको कथा मात्र होइन। यो भाषा, संस्कृति, स्मृति र पहिचानलाई नयाँ परिस्थितिमा जोगाइराख्ने निरन्तर प्रयासको कथा पनि हो।

दशैँले उनीहरूलाई विगत सम्झाउने अवसर दिन्छ, वर्तमानप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ र भविष्यका लागि आशा जगाउँछ। कुनै समय शरणार्थी शिविरमा सीमित साधनबीच मनाइएको चाड आज अमेरिकाका घर, सामुदायिक भवन र सांस्कृतिक जमघटमा मनाइँदा त्यसले एउटा लामो यात्राको साक्षी दिन्छ।

तर संस्कृतिको संरक्षण पुराना दिनलाई सम्झनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास बुझाउनु, नेपाली भाषाको प्रयोग बढाउनु, विभिन्न पुस्ताबीच संवाद कायम गर्नु र आफ्नो समुदायभन्दा बाहिरका मानिससँग पनि सद्भाव बाँड्नु उत्तिकै आवश्यक छ।

दशैँको रात बत्ती निभेपछि पनि घरभित्र बाँकी रहने आत्मीयता नै यसको वास्तविक शक्ति हो। टीका पुछिएला, जमरा सुक्ला, पाहुनाहरू आ–आफ्नो घर फर्केलान् र दैनिकी फेरि सुरु होला। तर परिवारले बाँडेको माया, ठूलाले दिएको आशीर्वाद र सन्तानले सिकेको संस्कार मनभित्र रहिरहन्छ।

नेपालीभाषी भुटानीहरूको यसपालिको दशैँलाई पनि यही दृष्टिले बुझ्न सकिन्छ। यो पर्व विगतको पीडा मात्र सम्झने अवसर होइन, संघर्षपछि निर्माण भएको वर्तमान जीवनको सम्मान गर्ने समय पनि हो। यो जन्मभूमिको सम्झनामा भावुक हुने क्षण मात्र होइन, जहाँ बसे पनि आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउन सकिन्छ भन्ने विश्वासको उत्सव पनि हो।

अन्ततः दशैँको सबैभन्दा ठूलो अर्थ मानिसलाई मानिससँग जोड्नु हो। देशको सीमा, समुद्रको दूरी र समयको परिवर्तनले जीवनका बाटाहरू अलग पार्न सक्छन्, तर माया, संस्कार र सम्झनाले मानिसलाई जोडिराख्न सक्छन्।

नेपालीभाषी भुटानीहरूको दशैँमा यही भावनाको प्रतिध्वनि सुनिन्छ—जन्मभूमिको सम्झना हृदयमा, वर्तमानको जिम्मेवारी काँधमा र भावी पुस्ताका लागि संस्कृति जोगाउने सङ्कल्प मनमा।

किनकि घर सधैँ नक्सामा देखिने भूगोल मात्र हुँदैन; कहिलेकाहीँ घर त्यो भाषा हो, जुन हामी बोलिरहन्छौँ, त्यो संस्कार हो, जुन हामी सन्तानलाई सिकाउँछौँ, र त्यो सम्झना हो, जसले टाढा बसेर पनि हामीलाई आफ्नोपनको अनुभूति गराइरहन्छ।