निर्वासनका छायाहरू. उपन्यास

सहयात्री ढकाल

अध्याय १ : छुटेको आँगन

बिहानीको घामले भुटानको पहाडी गाउँ हिले सर्भाङलाई बिस्तारै स्पर्श गरिरहेको थियो। डाँडामाथि फैलिएको हल्का कुहिरो अझै पूर्ण रूपमा हटिसकेको थिएन। घरनजिकैको बाँसघारी गुवा बगानबाट चराहरूको चिरबिर सुनिन्थ्यो। आँगनको छेउमा रहेको पुरानो नसपातीको रूखमा शीतका थोपा टल्किरहेका थिए। बाहिरबाट हेर्दा त्यो बिहान अरू दिनभन्दा फरक थिएन, तर धनबहादुरको मनभित्र भने एउटा यस्तो आँधी चलिरहेको थियो, जसले उसको जीवनको सम्पूर्ण दिशा बदल्न लागेको थियो।

धनबहादुर आँगनको डिलमा बसेर घरलाई हेरिरहेको थियो। माटो र काठले बनेको त्यो घर उसका लागि केवल ओत लाग्ने ठाउँ थिएन। त्यही घरमा उसले बाल्यकाल बिताएको थियो, त्यही आँगनमा बाबुको औँला समातेर हिँड्न सिकेको थियो र त्यहीँ आफ्ना छोराछोरीको पहिलो हाँसो सुनेको थियो।

आँगनको बीचमा एउटा पुरानो ढुङ्गा थियो। बाल्यकालमा साथीहरूसँग खेल्दा ऊ त्यही ढुङ्गामाथि चढेर आफूलाई संसारकै अग्लो ठाउँमा पुगेको ठान्थ्यो। आज त्यही ढुङ्गा उसलाई असाध्यै प्यारो लागिरहेको थियो।

“बुबा, तपाईं फेरि त्यहीँ बसिरहनुभएको?”

छोरी मुनुको आवाजले धनबहादुर झस्कियो।

“केही होइन, नानी,” उसले आकाशतिर हेर्दै भन्यो, “घर हेरेको।”

“घर त यहीँ छ नि, बुबा। किन यसरी हेरिरहनुभएको?”

धनबहादुरले छोरीको अनुहारमा हेर्‍यो। उसले भन्न खोजेका धेरै कुरा घाँटीमै अड्किए। सानो उमेरकी छोरीलाई कसरी बुझाओस्—कहिलेकाहीँ घर आफ्नै भएर पनि आफ्नो नरहने रहेछ।

“कहिलेकाहीँ मान्छेले आफूले माया गरेको कुरा धेरै बेरसम्म हेर्न मन लाग्छ,” उसले यति मात्रै भन्यो।

मुनु केही नबोली भित्र पसी।

घरभित्र माया बिहानको खाना तयार गर्दै थिई। चुलोबाट निस्केको धुवाँले भान्साको सानो झ्याल ढाकेको थियो। उसले भातको भाँडो चलाउँदै गर्दा बाहिरबाट आएको श्रीमान्को मौनता महसुस गरिरहेकी थिई। पछिल्ला केही दिनदेखि धनबहादुरको अनुहारमा अनौठो गम्भीरता छाएको थियो। ऊ कम बोल्थ्यो, राति निदाउन सक्दैनथ्यो र सानो आवाज सुन्दा पनि झस्किन्थ्यो।

मायाले धेरै कुरा सोध्न चाहन्थी, तर उत्तर सुन्ने डरले कहिलेकाहीँ प्रश्नहरू मनमै थुन्नुपर्थ्यो।

“खाना तयार भयो,” उसले बाहिर निस्केर भनी, “भित्र आउनुस्।”

धनबहादुर उठेर भित्र पस्यो। भित्तामा झुन्ड्याइएको पुरानो पारिवारिक तस्बिरमा उसको आँखा पुग्यो। तस्बिरमा ऊ, माया र उनीहरूका छोराछोरी हाँसिरहेका थिए। त्यो हाँसोमा कुनै डर थिएन, कुनै अनिश्चितता थिएन। उसले एकछिन तस्बिरलाई हेरिरह्यो।

“के भयो?” मायाले सोधी।

“केही होइन।”

“तपाईंको केही होइन भन्ने शब्दमा पनि आजकल धेरै कुरा लुकेको हुन्छ।”

धनबहादुरले जवाफ दिएन। उसलाई थाहा थियो, माया उसको मनको अवस्था बुझ्छे। तर केही सत्य यस्ता हुन्छन्, जसलाई बोल्नासाथ ती अझ कठोर भएर सामुन्ने उभिन्छन्।

त्यस दिन गाउँमा मानिसहरू सामान्य दिनजस्तै आआफ्नो काममा लागेका देखिन्थे। कोही खेततिर जाँदै थिए, कोही गाईवस्तु चराउन। तर मानिसहरूको आँखामा पहिलेको जस्तो निश्चिन्तता थिएन। बाटोमा भेटिनेहरू बिस्तारै बोल्थे, अपरिचित मानिस देख्दा सतर्क हुन्थे र घरभित्र पसेपछि मात्रै आफ्ना चिन्ता व्यक्त गर्थे।

धनबहादुरले पनि धेरै कुरा सुनेको थियो। गाउँका मानिसहरू भविष्यप्रति चिन्तित थिए। कसैलाई आफ्नो घर छोड्नुपर्ने डर थियो, कसैलाई परिवारको सुरक्षाको चिन्ता। कसैले आशा अझै बाँकी रहेको बताउँथ्यो, कसैले अब यहाँ बसिरहन कठिन हुँदै गएको सुनाउँथ्यो।

तर आफ्नो जन्मभूमि छोड्नुपर्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्नु र साँच्चै घर छोड्नु फरक कुरा रहेछ।

धनबहादुरका लागि त्यो भूमि नक्सामा कोरिएको सीमाभित्रको एउटा भूभाग मात्र थिएन। त्यहाँ उसका पुर्खाका पाइला थिए, खेतका आलीहरू थिए, खोलाको आवाज थियो र हरेक मोडमा जोडिएका सम्झनाहरू थिए। त्यहाँ उसको परिचय थियो।

साँझ पर्दै जाँदा आकाशको रङ बदलियो। मायाले घरको झ्याल बन्द गरी। मुनु किताब बोकेर बसिरहेकी थिई, तर उसको ध्यान पढाइमा थिएन। धनबहादुर बाहिरको बाटो हेरिरहेको थियो।

त्यही बेला एक जना परिचित गाउँले हतारिँदै आइपुग्यो। उसको अनुहारमा थकान र चिन्ता दुवै देखिन्थे।

“धनबहादुर दाइ, केही कुरा गर्नुपर्ने भयो,” उसले भन्यो।

धनबहादुरले उसलाई भित्र बोलायो।

केही बेरको मौनतापछि गाउँलेले आफूले सुनेका कुरा सुनायो। परिस्थिति झन् अनिश्चित बन्दै गएको थियो। परिवारको सुरक्षाका विषयमा गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने समय आएको थियो। कहाँ जाने, कसरी जाने र भविष्यमा के हुने भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर कसैसँग थिएन।

मायाले आफ्नो पतिको अनुहार हेरिरही। उसको हातमा रहेको कप बिस्तारै काँपिरहेको थियो।

“अब हामी के गर्ने?” उसले अन्ततः सोधी।

धनबहादुरसँग तयार उत्तर थिएन।

“परिवारलाई सुरक्षित राख्नुपर्छ,” उसले बिस्तारै भन्यो, “तर कहाँ गएर सुरक्षित हुन्छौँ, त्यो मलाई पनि थाहा छैन।”

त्यो रात घरमा कसैले राम्रोसँग खाना खाएन। मुनु आमाको छेउमा आएर बसी।

“आमा, हामी कतै जानुपर्ने हो?”

मायाले छोरीको टाउको मुसारी।

“अहिले त केही निश्चित भएको छैन, नानी।”

“हामी यहीँ बस्न पाउँदैनौँ र?”

मायाको घाँटी अवरुद्ध भयो। उसले छोरीलाई अँगालोमा बेरी, तर उसको प्रश्नको उत्तर दिन सकिन।

रात गहिरिँदै गयो। घरबाहिर हावा चलिरहेको थियो। बाँसका पातहरू एकआपसमा ठोक्किँदा निस्कने आवाजले धनबहादुरलाई विगतका धेरै रात सम्झायो। यही आवाज सुन्दै ऊ हुर्किएको थियो। यही आँगनमा उसले जीवनका सुखदुःख बाँडेको थियो।

उसले उठेर घरको कुनामा राखिएको एउटा सानो कपडाको पोको निकाल्यो। त्यसमा केही पुराना कागज, परिवारका तस्बिर र केही व्यक्तिगत सामान थिए। उसले ती सामानलाई ध्यानपूर्वक हेरेर फेरि राख्यो।

त्यसपछि ऊ बाहिर निस्कियो।

चन्द्रमाको मधुरो उज्यालो आँगनमा फैलिएको थियो। धनबहादुर घुँडा टेकेर आँगनको माटो छोयो। उसका औँलामा माटो टाँसियो। उसले केही बेर त्यसलाई हेरिरह्यो, मानौँ त्यो माटोभित्र आफ्नो जीवनका सबै वर्षहरू देखिरहेको होस्।

उसले एउटा सानो कपडाको टुक्रा निकाल्यो र आँगनको माटो थोरै उठाएर त्यसमा बेर्‍यो। किन त्यसो गरिरहेको थियो, उसलाई पनि पूर्ण रूपमा थाहा थिएन। सायद मानिसले गुमाउन लागेको कुरा हातमा समातेर राख्न खोज्दा यस्तै गर्छ।

“यो माटो कहाँ लैजानुहुन्छ?” पछाडिबाट मायाको आवाज आयो।

धनबहादुरले फर्केर हेर्‍यो।

“थाहा छैन,” उसले भन्यो, “तर यसलाई यहाँ छोड्न मन लागेन।”

माया उसको छेउमा आई। केही बेर दुवै मौन रहे।

“माटो साथमा लैजाँदैमा घर पनि साथमा आउँछ र?” मायाले सोधी।

धनबहादुरले लामो सास फेर्‍यो।

“घर त सायद आउँदैन। तर आफू कहाँबाट आएको हुँ भन्ने कुरा बिर्सन नपरोस्।”

मायाले उसको हात समाती। उसलाई थाहा थियो—यो सानो पोको माटोको तौलभन्दा धेरै भारी थियो। त्यसमा धनबहादुरको बाल्यकाल, उसका पुर्खा, उसका सपनाहरू र एउटा घरसँग जोडिएको सम्पूर्ण जीवन थियो।

भोलिपल्ट के हुने हो, कसैलाई थाहा थिएन। उनीहरू यहीँ बस्न पाउने हुन् कि होइनन्, फेरि यही आँगनमा फर्कन सक्ने हुन् कि होइनन्—सबै प्रश्न अनुत्तरित थिए।

तर त्यो रात धनबहादुरले एउटा कुरा बुझ्यो: कहिलेकाहीँ निर्वासन सुरु हुनुअघि नै मानिसको मन आफ्नो घरबाट विस्थापित हुन थाल्दो रहेछ।

उसले माटोको पोको छाती नजिक राख्यो र आकाशतिर हेर्‍यो।

ताराहरू उस्तै थिए। हावा उस्तै थियो। गाउँका डाँडाहरू पनि उस्तै थिए।

तर उसको जीवन अब पहिलेको जस्तो रहने थिएन।

त्यो आँगनमा बिताएको अन्तिम शान्त रात थियो कि थिएन, धनबहादुरलाई थाहा थिएन। तर उसले त्यो रात आफ्नो जन्मभूमिको माटो पहिलोपटक बिदाइको आँखाले हेरेको थियो। to be continued…….