पुस्तक समीक्षा

-तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

जोन मार्क कोमर एक अमेरिकी पास्टर, लेखक र आध्यात्मिक शिक्षक हुन्। उनी विशेष गरी आधुनिक समाजमा येशूको जीवनशैली कसरी अभ्यास गर्ने भन्ने विषयमा शिक्षणका लागि परिचित छन्। उनी पहिले पोर्टल्यान्ड, ओरेगनस्थित ब्रिजटाउन चर्चका पास्टर थिए र पछि “प्र्याक्टिसिङ द वे” नामक आध्यात्मिक पहल सुरु गरे। उनका लेखनहरूमा शिष्यत्व, मौनता, प्रार्थना, ध्यान, उपवास र नियम–जीवन जस्ता अभ्यासहरूलाई महत्व दिइन्छ। उनी सरल, संवादात्मक र अनुभव–केन्द्रित शैलीमा लेख्छन्। उनका पुस्तकहरूले धेरै पाठकलाई प्रेरित गरेका छन्, यद्यपि केही धर्मशास्त्रीय दृष्टिले उनका विचारहरू बहसयोग्य मानिन्छन्।

आधुनिक इभान्जेलिकल जगतमा आध्यात्मिक पुनर्जागरण, अभ्यास–केन्द्रित विश्वास र व्यक्तिगत अनुशासनको भाषा तीव्र गतिमा फैलिरहेको सन्दर्भमा प्र्याक्टिसिङ द वे  नामक कृतिले असाधारण चर्चा कमाएको छ। यो ग्रन्थ प्रकाशित भएसँगै द न्यु योर्क टाइम्सको चर्चित बेस्टसेलर सूचीमा सूचीकृत भयो, जसले यसको लोकप्रियता र प्रभाव दुवैलाई प्रमाणित गर्छ। कोमर लेखकका साथै एक प्रचारक, आध्यात्मिक प्रशिक्षक र समकालीन ख्रीष्टियन चेतनाका प्रभावशाली स्वर हुन्। प्रस्तुत कृति कुनै शुष्क धर्मशास्त्रीय पाठ्यपुस्तक होइन; यो एक आह्वान–ग्रन्थ हो, जसले पाठकलाई येशूको “बाटो” अभ्यास गर्न निम्तो दिन्छ। पुस्तकको केन्द्रीय मन्तव्य तीन सूत्रमा गुञ्जिन्छ—येशूसँग बस, उहाँजस्तै बन, उहाँले गरेजस्तै गर। यस त्रिसूत्रीले शिष्यत्वलाई केवल बौद्धिक सहमतिबाट उठाएर जीवन–अनुकरणको ठोस अभ्यासमा रूपान्तरित गर्न खोज्छ। तर यहींबाट गम्भीर प्रश्न उद्भव हुन्छ—के यो आह्वान सुसमाचारको केन्द्रीय सत्य, अर्थात् क्रूस, प्रायश्चित र पुनरुत्थानको आधारमा उभिएको छ, वा यसले आध्यात्मिक अभ्यासलाई नै केन्द्रबिन्दुमा स्थापित गरेको छ? यही मूल द्वन्द्वको विश्लेषण यस समीक्षाको केन्द्रीय उद्देश्य हो।

पुस्तकको दार्शनिक र आध्यात्मिक ढाँचा “रब्बी” को अवधारणामा आधारित छ। कोमर भन्छन्—हामी सबै शिष्य हौँ; हामी जसको संगत गर्छौँ, जसबाट सिक्छौँ, जसको जीवनशैली आत्मसात् गर्छौँ, अन्ततः त्यसैको प्रतिरूपमा ढल्छौँ। उनका अनुसार प्रश्न केवल “तिमी के विश्वास गर्छौ?” भन्ने होइन, बरु “तिमी कसलाई पछ्याउँदैछौ?” भन्ने हो। उनले परम्परागत “डिसाइपल” शब्दको सट्टा “एप्रेन्टिस” शब्द प्रयोग गर्न रुचाउँछन्, किनकि उनको विचारमा शिष्यत्व पहिचान होइन, अभ्यास र जीवन–प्रशिक्षण हो। यस भाषिक पुनर्निर्माणले शिष्यत्वलाई संस्थागत पहिचानभन्दा व्यक्तिगत जिम्मेवारी र अनुशासनतर्फ मोड्छ। कोमरका अनुसार साँचो अनुयायी बन्नु भनेको आफ्नो सम्पूर्ण दिनचर्या, समय, चाहना र प्राथमिकतालाई येशूको शिक्षामा ढाल्नु हो। पुस्तकले मानिसको भित्री संसारलाई प्रेम, धैर्य, करुणा र शान्तिमा रूपान्तरित गर्ने प्रक्रिया र आत्मिक गठनलाई केन्द्रमा राख्छ। साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा, यो अवधारणा सुस्पष्ट र आकर्षक छ। लेखकले तर्कलाई अत्यन्त सरल, संवादात्मक र लयात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले जटिल धर्मशास्त्रीय विमर्शलाई पनि सहज बनाउँछ। तर यही सरलता कतिपय अवस्थामा अवधारणात्मक गहिराइलाई सीमित गर्ने जोखिम बोकेको देखिन्छ।

पुस्तकको संरचना क्रमिक आध्यात्मिक यात्राजस्तै छ। प्रारम्भमा शिष्यत्वको पुनर्परिभाषा प्रस्तुत गरिन्छ; त्यसपछि अभ्यासहरूको व्याख्या—मौनता, एकान्त, उपवास, ध्यान, नियम–जीवन। यी सबैलाई “अभ्यास” भनिन्छ, जसद्वारा व्यक्ति येशूको जीवनशैलीमा ढल्छ। कोमरको तर्क छ—परिवर्तन आकस्मिक चमत्कार होइन; यो दीर्घ अभ्यासको परिणाम हो। यस बिन्दुमा पुस्तक प्रेरणादायी र व्यावहारिक छ। यसले सांस्कृतिक ख्रीष्टियनिटीलाई चुनौती दिन्छ—जहाँ विश्वास केवल नाममा सीमित हुन्छ र जीवनमा कुनै भिन्नता देखिँदैन। कोमरको आग्रह छ कि चर्चहरू विश्वासीहरूले भरिएका छन्, तर साँचो अनुयायीहरूको अभाव छ। यो आलोचना समयसापेक्ष र यथार्थपरक छ। तथापि, यहीँ एउटा सूक्ष्म तर गम्भीर प्रश्न उब्जन्छ—यी अभ्यासहरू के सुसमाचारको फल हुन्, वा तिनैलाई सुसमाचारको केन्द्र बनाइएको छ? यदि अभ्यास उद्धारको परिणाम हो भने यो स्वस्थ आध्यात्मिकता हो; तर यदि अभ्यास नै उद्धारको आधारझैँ प्रस्तुत भयो भने, त्यो आत्म–धार्मिकताको जोखिममा प्रवेश गर्छ। पुस्तकमा अभ्यासहरूको व्याख्या विस्तृत छ, तर उद्धारको धर्मशास्त्रीय आधार अपेक्षाकृत सीमित देखिन्छ।

धर्मशास्त्रीय दृष्टिले सबैभन्दा ठूलो बहस पाप र उद्धारको प्रस्तुतीकरणसँग सम्बन्धित छ। कोमर पापलाई स्वीकार गर्छन्—मानव हृदयमा गहिरो विकृति छ, मानिसले भयावह कर्म गर्छ। तर पापको ठाडो आयाम—परमेश्वरविरुद्धको अपराध, दिव्य न्याय, आउने क्रोध र दण्ड—लाई उनले अपेक्षित गहिराइमा व्याख्या गरेका छैनन्। नयाँ नियममा उद्धार प्रायः परमेश्वरको न्यायोचित क्रोधबाट मुक्ति हो; तर कोमरको ढाँचामा उद्धार प्रायः आत्मिक उपचार र समग्र चङ्गाइको भाषामा प्रस्तुत हुन्छ। येशू चिकित्सकको रूपमा उजागर हुन्छन्; तर प्रायश्चित गर्ने करुणामय मेम्नाको रूपमा अपेक्षाकृत कम। जब क्रूसको प्रायश्चितीय आयाम परिधिमा सर्छ, शिष्यत्वको आधार कमजोर हुन्छ। पश्चात्ताप, जो धर्मशास्त्रमा उद्धारको अनिवार्य द्वार हो, पुस्तकमा अत्यन्त न्यून रूपमा उल्लेखित छ। स्वीकारोक्ति छ, तर रूपान्तरकारी पश्चात्तापको स्पष्ट आह्वान दुर्लभ छ। यदि अनुकरण पश्चात्ताप बिना आरम्भ हुन्छ भने, त्यो नैतिक सुधारसम्म सीमित रहन सक्छ, सुसमाचारको उद्धारकारी गहिराइसम्म पुग्न सक्दैन।

यस पुस्तकमा येशूको प्रतिरूप अत्यन्त आकर्षक छ—उहाँ प्रज्ञा–पूर्ण गुरु, जीवनशैलीका शिक्षक, आध्यात्मिक मार्गदर्शक। तर के उहाँ केवल उत्कृष्ट शिक्षक हुन्? धर्मशास्त्रले येशूलाई केवल गुरु नभई राजा, प्रभु, मुक्तिदाता, क्रूसमा प्राण दिने मेम्ना भनेर चित्रित गर्छ। कोमरले येशूको प्रज्ञा र जीवनशैलीलाई उजागर गर्छन्, तर उहाँको प्रतिस्थापनात्मक बलिदानको महिमालाई पर्याप्त स्थान दिएका छैनन् भन्ने आलोचना उठ्न सक्छ। यदि येशूलाई केवल “जीवन सुधार गर्ने गुरु” को रूपमा ग्रहण गरियो भने, क्रूसको रगतको अर्थ धूमिल हुन सक्छ। साँचो शिष्यत्व सधैं उद्धारबाट सुरु हुन्छ; अनुकरण अनुग्रहको फल हो, कारण होइन। यसैले पुस्तकले प्रेरणा दिन्छ, तर त्यसलाई सुसमाचारको स्पष्ट र गहिरो समझसहित पढ्न आवश्यक छ। अन्यथा अभ्यास नै केन्द्र बन्न सक्छ र क्रूस परिधिमा सर्न सक्छ।

समग्रमा, प्र्याक्टिसिङ द वे साहित्यिक दृष्टिले सशक्त, शैलीगत रूपमा आकर्षक र आध्यात्मिक अनुशासनको पुनर्जागरणका लागि प्रभावकारी कृति हो। यसको भाषा स्पष्ट, संरचना सुसङ्गठित र सन्देश प्रेरक छ। यसले सांस्कृतिक ख्रीष्टियनिटीलाई चुनौती दिन्छ र जीवन–रूपान्तरणको आह्वान गर्छ। तर धर्मशास्त्रीय सन्तुलनको प्रश्न खुला रहन्छ। शिष्यत्व सधैं उद्धारको फल हुनुपर्छ; क्रूस बिना अनुकरण अधूरो हुन्छ; पश्चात्ताप बिना अभ्यास सतही हुन्छ। यदि पाठकले यस पुस्तकलाई क्रूस–केन्द्रित सुसमाचारको आलोकमा पढ्छ भने, यसले आत्मिक जीवनलाई अनुशासित र गहिरो बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर यदि अभ्यासलाई नै केन्द्र मानेर पढियो भने, त्यसले सुसमाचारको केन्द्रीय सारलाई छायामा पार्न सक्छ। अन्ततः प्रश्न यही रहन्छ—के हामी केवल बाटो अभ्यास गर्दैछौँ, वा बाटोको सार, अर्थात् क्रूसमा प्रकट भएको उद्धारलाई आत्मसात् गर्दैछौँ? येशूको बाटो निस्सन्देह सुन्दर छ; तर त्यो बाटो सदैव क्रूसबाटै प्रारम्भ हुन्छ।