सहयात्री ढकाल /कोलम्बस ,ओहायो

भुटानले दक्षिणी क्षेत्रमा निर्माण गर्ने परिकल्पना गरेको गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी (Gelephu Mindfulness City–GMC) केवल एउटा नयाँ सहर निर्माण गर्ने योजना होइन। यो भुटानको आर्थिक भविष्य, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान, शासन प्रणाली, वातावरणीय संरक्षण र सामाजिक संरचनालाई नयाँ दिशामा लैजाने महत्त्वाकाङ्क्षी परियोजना हो।

सन् २०२३ डिसेम्बर १७ मा भुटानको ११६औँ राष्ट्रिय दिवसका अवसरमा राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्येल वाङ्चुकले सार्वजनिक गरेको यो अवधारणाले भुटानमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा समेत चासो र बहस सिर्जना गरेको छ। बौद्ध दर्शन, आध्यात्मिक चेतना, आधुनिक प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय लगानी र दिगो विकासलाई एउटै संरचनामा जोड्ने यसको परिकल्पना आफैँमा असाधारण छ।

तर कुनै पनि ठूलो सपना जति आकर्षक हुन्छ, त्यसले जन्माउने प्रश्नहरू पनि त्यति नै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। गेलेफु परियोजनाले भुटानको भविष्यबारे आशा जगाएको छ भने केही गम्भीर सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र मानवीय प्रश्नहरू पनि अगाडि सारेको छ। 

विकास कसका लागि र कसको मूल्यमा?

गेलेफु परियोजनाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यही हो—यसबाट वास्तविक लाभ कसले प्राप्त गर्नेछ?

नयाँ विमानस्थल, सडक, रेलमार्ग, आधुनिक आवास, वित्तीय संस्था, प्रविधि केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक संरचना निर्माण भएपछि भुटानको अर्थतन्त्रमा नयाँ सम्भावना खुल्न सक्छ। विशेषगरी रोजगारीका अवसर खोज्दै विदेश पलायन भइरहेका युवाका लागि स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्नु यस परियोजनाको एउटा प्रमुख उद्देश्य हो।

तर विकासको लाभ स्थानीय नागरिकसम्म कसरी पुग्छ? स्थानीय किसान, साना व्यवसायी, श्रमिक र परम्परागत समुदायले नयाँ अर्थतन्त्रमा आफ्नो स्थान कसरी सुरक्षित गर्नेछन्? उनीहरू केवल नयाँ सहरका दर्शक बन्ने हुन् कि त्यसका सक्रिय सहभागी पनि बन्न पाउनेछन्?

अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता र दक्ष जनशक्तिलाई आकर्षित गर्ने योजनासँगै स्थानीय जनशक्तिको सीप, शिक्षा र रोजगारीलाई प्राथमिकता दिन सकिएन भने विकासको प्रतिफल असमान हुन सक्छ।

जमिन, विस्थापन र ऐतिहासिक स्वामित्वको प्रश्न

गेलेफु परियोजनासँग जोडिएको अर्को संवेदनशील विषय जमिन हो।

कुनै पनि सहर नक्सामा कोरिएको खाली ठाउँबाट निर्माण हुँदैन। त्यहाँ पहिले नै मानिसहरू बसोबास गरिरहेका हुन्छन्। उनीहरूको घर, खेतीयोग्य जमिन, सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखिको स्मृति जोडिएको हुन्छ।

परियोजनाको क्षेत्रभित्र पर्ने जमिनको स्वामित्व कसरी निर्धारण गरिन्छ? अधिग्रहण गर्दा उचित क्षतिपूर्ति कसरी सुनिश्चित हुन्छ? पुस्तौँदेखि बसोबास गरेका तर कानुनी कागजात वा स्वामित्वका प्रमाणसम्बन्धी जटिलता भएका परिवारको अधिकार कसरी सुरक्षित गरिन्छ?

भुटानका पूर्व नेपालीभाषी बासिन्दाका परिवारसँग जोडिएका केही ऐतिहासिक जमिनको स्वामित्वसम्बन्धी दाबीसमेत सार्वजनिक बहसमा आएका छन्। यस विषयमा सञ्चारमाध्यम तथा मानवअधिकारसम्बन्धी संस्थाहरूले प्रश्न उठाएका छन्। तर यस्ता दाबीको स्वतन्त्र अभिलेखीय परीक्षण र आधिकारिक स्पष्टता आवश्यक छ।

विकासका नाममा कसैको इतिहास, पहिचान र सम्पत्तिको अधिकार ओझेलमा पर्नु हुँदैन। आधुनिक सहरको जग बसाल्दा त्यहाँका पुराना बासिन्दाको न्याय र सम्मान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ। 

एक देश, दुई शासन प्रणाली : कस्तो भविष्य?

गेलेफु परियोजनाको अर्को विशेष पक्ष यसको विशेष प्रशासनिक क्षेत्र (Special Administrative Region–SAR) को अवधारणा हो।

भुटानको आधिकारिक परियोजना विवरणअनुसार गेलेफुमा छुट्टै कार्यकारी, विधायिकी र न्यायिक अधिकारसहितको स्वायत्त प्रशासनिक संरचना विकास गर्ने परिकल्पना गरिएको छ। यसलाई ‘एक देश, दुई प्रणाली’ को अवधारणासँग जोडिएको छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ—एउटै देशभित्र दुई फरक प्रशासनिक र कानुनी प्रणाली कसरी सञ्चालन हुनेछन्?

गेलेफुमा काम गर्ने विदेशी नागरिक र स्थानीय नागरिकका अधिकार के हुनेछन्? श्रम कानुन, व्यापार, कर, बैंकिङ, लगानी र न्यायिक प्रक्रियामा भुटानका अन्य क्षेत्रभन्दा के फरक हुनेछ? कुनै नागरिकले प्रशासनिक निर्णयविरुद्ध उजुरी गर्नुपरेमा कुन निकायमा जानेछ?

स्वायत्तता र लगानीमैत्री कानुनले आर्थिक सम्भावना बढाउन सक्छन्। तर पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक अधिकारको सुनिश्चितता नभएमा त्यही संरचना भविष्यमा विवादको विषय पनि बन्न सक्छ।

वातावरणीय संरक्षण र आध्यात्मिक दर्शनबीचको परीक्षा

भुटान विश्वमै वातावरणीय संरक्षण र प्राकृतिक सम्पदाप्रतिको प्रतिबद्धताका लागि परिचित देश हो। त्यहाँको विकास दर्शनमा सकल राष्ट्रिय खुसी (Gross National Happiness–GNH) ले विशेष स्थान ओगटेको छ।

गेलेफु परियोजनाले पनि प्रकृति, आध्यात्मिकता र आधुनिक विकासबीच सन्तुलन कायम गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

तर हजारौँ भवन, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, सडक, रेलमार्ग, व्यापारिक केन्द्र र अन्य पूर्वाधार निर्माण गर्दा वातावरणमा पर्ने प्रभावलाई कसरी नियन्त्रण गरिनेछ?

गेलेफु क्षेत्र मनसुनको समयमा बाढीको जोखिमबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छैन। विश्व बैंकले पनि यस क्षेत्रको समथर भूभाग र नदीको निकटताका कारण बाढीको जोखिम तथा जलवायु अनुकूल पूर्वाधारको आवश्यकताबारे उल्लेख गरेको छ।

प्राकृतिक नदी प्रणाली, वन्यजन्तुको आवागमन, जैविक विविधता र कृषि भूमिको संरक्षण नगरी निर्माण गरिएको विकासले दीर्घकालीन समस्या निम्त्याउन सक्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण प्रश्न त यो हो—प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्ने बौद्ध दर्शनलाई आत्मसात् गरेको सहर निर्माण गर्दा त्यसको व्यावहारिक प्रमाण कसरी प्रस्तुत गरिनेछ?

माइन्डफुलनेस केवल सहरको नाममा सीमित हुनु हुँदैन। त्यो निर्माणको प्रत्येक चरण, वातावरणीय निर्णय र नागरिकको दैनिक जीवनमा देखिनुपर्छ। 

आर्थिक लगानी र जोखिम कसले बहन गर्ने?

गेलेफु परियोजनाको सफलताका लागि ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय लगानी आवश्यक पर्ने देखिन्छ। विदेशी लगानीकर्ता, वित्तीय संस्था, प्रविधि कम्पनी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसायलाई आकर्षित गर्ने यसको रणनीति महत्त्वाकाङ्क्षी छ।

तर यहाँ अर्को प्रश्न उठ्छ—अपेक्षित लगानी आएन भने के हुन्छ?

यति ठूलो परियोजनाको निर्माणमा सरकारी स्रोत कति प्रयोग हुनेछ? ऋण र विदेशी लगानीको अनुपात कस्तो हुनेछ? परियोजनाले अपेक्षित आम्दानी दिन नसकेमा त्यसको आर्थिक भार कसले बेहोर्नेछ?

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) ले पनि गेलेफु परियोजनासँग सम्बन्धित वित्तीय जोखिमलाई सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। विशेषगरी भुटानको सीमित वित्तीय क्षमता र अन्य राष्ट्रिय प्राथमिकतालाई ध्यानमा राख्दै परियोजनाको आर्थिक दायित्व स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ।

आर्थिक विकासको सपना देख्नु गलत होइन। तर त्यो सपना पूरा गर्ने क्रममा देशको दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्व जोखिममा पर्नु हुँदैन।

भुटानी पहिचान र सांस्कृतिक अस्तित्वको प्रश्न

गेलेफु परियोजनाले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिभा, व्यवसायी, लगानीकर्ता र दक्ष जनशक्तिलाई भुटानमा आकर्षित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले भुटानलाई दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाबीचको आर्थिक तथा व्यावसायिक सम्पर्क केन्द्र बनाउन सक्ने सम्भावना पनि बोकेको छ।

तर अन्तर्राष्ट्रियकरणको यात्रामा भुटानी भाषा, संस्कृति, परम्परा र मौलिक पहिचान कसरी जोगाइनेछ?

विदेशी लगानी र बहुसांस्कृतिक जनसंख्याको आगमनसँगै स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक अस्तित्व कमजोर नहोस् भन्नका लागि कस्ता नीति बनाइनेछन्?

भुटानको विशिष्टता नै उसको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, बौद्ध दर्शन र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध हो। यदि आधुनिकताको दौडमा यी विशेषता कमजोर भए भने गेलेफु अन्य आधुनिक व्यापारिक सहरभन्दा फरक रहने आधार के हुनेछ?

त्यसैले भौतिक संरचनाको विकाससँगै सांस्कृतिक संरक्षणलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि नयाँ सम्भावना

गेलेफु परियोजनालाई केवल भुटानको आन्तरिक विकाससँग जोडेर मात्र हेर्न मिल्दैन। भारतसँगको भौगोलिक निकटता, प्रस्तावित रेलमार्ग र दक्षिण एसियाली बजारसँगको सम्भावित सम्पर्कले यसलाई क्षेत्रीय महत्त्वको परियोजना बनाउन सक्छ।

भारतको असम राज्य हुँदै गेलेफुसम्म रेल सम्पर्क विकास गर्ने योजनाले व्यापार, पर्यटन र आवागमनका नयाँ ढोका खोल्न सक्छ।

यसले नेपाल, भारत, भुटान र बंगलादेशबीचको आर्थिक सहकार्यमा समेत नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्छ। तर क्षेत्रीय आर्थिक सम्भावनासँगै सीमा व्यवस्थापन, श्रम आवागमन, लगानीको सुरक्षा र अन्तरदेशीय सम्बन्धका विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनेछन्।

अन्त्यमा : प्रश्न उठाउनु विरोध होइन, जिम्मेवार चासो हो

गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटी भुटानका लागि एउटा ठूलो ऐतिहासिक अवसर हुन सक्छ। देशको अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्ने, युवालाई स्वदेशमै रोजगारी दिने, अन्तर्राष्ट्रिय लगानी भित्र्याउने र आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने यसको उद्देश्य सकारात्मक छन्।

तर कुनै पनि विकास परियोजनाको सफलता त्यसका ठूला भवन, विमानस्थल, रेलमार्ग वा लगानीको आकारले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसले सामान्य नागरिकको जीवनमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने कुराले वास्तविक सफलता मापन गर्छ।

स्थानीय नागरिकले न्याय पाए कि पाएनन्? किसानको जमिन र अधिकार सुरक्षित भयो कि भएन? युवाले रोजगारी पाए कि पाएनन्? वातावरण जोगियो कि जोगिएन? राज्यको आर्थिक भविष्य सुरक्षित रह्यो कि रहेन? यी प्रश्नको जवाफले नै गेलेफुको वास्तविक मूल्याङ्कन गर्नेछ।

विशेषगरी भुटानको इतिहास, त्यहाँको सामाजिक विविधता र विगतमा विस्थापन तथा शरणार्थी जीवनसँग जोडिएका संवेदनशील अनुभवलाई पनि बिर्सन मिल्दैन। विकासको नयाँ अध्याय लेख्दा विगतका पीडा र नागरिक अधिकारका प्रश्नलाई सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ।

भुटानले विश्वलाई एउटा फरक विकास दर्शन प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको छ। त्यसैले गेलेफु केवल धनी मानिसको बसोबास, आधुनिक व्यापारिक केन्द्र वा अन्तर्राष्ट्रिय लगानीको गन्तव्य मात्र बन्नु हुँदैन। यो न्याय, समान अवसर, वातावरणीय सन्तुलन र मानवीय मर्यादाको उदाहरण पनि बन्न सक्नुपर्छ।

किनकि सहरको वास्तविक सुन्दरता त्यसका अग्ला भवनमा होइन, त्यहाँ बस्ने मानिसको सुरक्षित जीवन, सम्मान र खुसीमा हुन्छ।

गेलेफुले विश्वलाई माइन्डफुलनेस सिकाउने सपना देखेको छ। अब त्यसले विकासको प्रक्रियामै पनि माइन्डफुलनेस अर्थात् सचेतना, संवेदनशीलता र जिम्मेवारी प्रदर्शन गर्नुपर्नेछ।

त्यसैले आज उठिरहेका प्रश्नहरू गेलेफुको विरोधमा होइनन्; बरु यो ऐतिहासिक परियोजना साँच्चै सफल होस् भन्ने जिम्मेवार चासोका अभिव्यक्ति हुन्।