भुटानी मूलका नेपाली भाषी कलाकार श्याम क्षेत्रीको पहिचान, संघर्ष र नेपालीपनप्रतिको अनुराग; अमेरिकामा १७ वर्षको अनुभव, प्रवासी जीवनका अदृश्य पीडा र मानसिक स्वास्थ्यको विषयलाई चलचित्रमार्फत उजागर गर्ने प्रयास
सहयात्री ढकाल, कोलम्बस ओहायो।
मानिसले आफ्नो जन्मभूमि छाड्दा भूगोल मात्र बदलिँदैन, उसको जीवनको परिचय, सम्बन्ध, सामाजिक परिवेश र भविष्यका सपना पनि नयाँ मोडमा पुग्छन्। विस्थापनको पीडा, नयाँ ठाउँमा पहिचान स्थापित गर्ने संघर्ष र परिवारका लागि गरिने त्यागले मानिसको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्छ। तर यस्ता अनुभवका कतिपय पक्ष बाहिरी संसारले सहजै देख्न सक्दैन। विशेषगरी मनभित्र चलिरहेको द्वन्द्व, एक्लोपन र मानसिक पीडाबारे समाजमा पर्याप्त चर्चा हुँदैन।
यही अदृश्य पीडालाई चलचित्रको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरेका छन् भुटानी मूलका नेपाली भाषी कलाकार तथा निर्देशक श्याम क्षेत्रीले। शरणार्थी शिविरमा जन्मिएर हुर्किएका क्षेत्रीको जीवनयात्रा विस्थापन, पहिचान, नेपाली भाषा–संस्कृतिप्रतिको लगाव र कलाकारिताको सपनासँग जोडिएको छ। अमेरिकामा लामो समयदेखि बसोबास गर्दै आएका उनले आफ्नो अनुभव, समाजमा देखेका घटना र प्रवासी जीवनका वास्तविकतालाई सिर्जनाको विषय बनाउँदै चलचित्र क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
उनै क्षेत्रीको परिकल्पना, लेखन, निर्देशन र अभिनयसँग जोडिएको चलचित्र ‘प्रवासी जीवन’ अहिले उनको सिर्जनात्मक यात्राको महत्त्वपूर्ण परिचय बनेको छ। यो चलचित्र एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन, देश छाडेर नयाँ ठाउँमा जीवन सुरु गर्ने हजारौँ मानिसका साझा अनुभवलाई पर्दामा उतार्ने प्रयास हो।
शरणार्थी शिविरमा जन्म, नेपालीपनसँग गहिरो सम्बन्ध
श्याम क्षेत्रीको जन्म नेपालको झापामा भएको हो। भुटानबाट विस्थापित भएपछि शरणार्थीका रूपमा जीवन बिताइरहेका परिवारहरूको परिवेशमा उनी हुर्किए। भुटानी मूलको भए पनि नेपाली भाषा, संस्कार र संस्कृतिसँग उनको गहिरो सम्बन्ध रहेको छ।
शरणार्थी शिविरको जीवन सामान्य जीवनभन्दा फरक हुन्छ। त्यहाँ जन्मिएका बालबालिकाले आफ्नो पुर्ख्यौली देशको इतिहास र परिवारले भोगेको विस्थापनको कथा सुन्दै नयाँ पुस्ताको जीवन अघि बढाउँछन्। उनीहरूका लागि भाषा, संस्कृति र पहिचान केवल परम्परा होइनन्, आफ्नो अस्तित्वसँग जोडिएका आधार हुन्।
क्षेत्रीको जीवनमा पनि नेपालीपनप्रतिको यही भावनाले महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको देखिन्छ। जन्मभूमिको भूगोल, नागरिकताको कानुनी अवस्था र आफूले आत्मसात् गरेको सांस्कृतिक पहिचानबीचको सम्बन्धलाई उनले आफ्नो जीवनको अनुभवका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
अमेरिकाको बसाइ र कलाकारिताको सपना
अमेरिकामा पुनर्स्थापित भएपछि क्षेत्रीको जीवन नयाँ परिवेशमा अघि बढ्यो। नयाँ देश, नयाँ समाज र फरक जीवनशैलीसँग अभ्यस्त हुँदै गर्दा पनि उनको नेपाली भाषा, संस्कृति र कलाप्रतिको सम्बन्ध भने कमजोर भएन।
उनका अनुसार अमेरिकामा बसोबास गर्दा नेपाली हुनुको अर्थ अझ गहिरोसँग महसुस भयो। आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानलाई निरन्तरता दिने चाहनाले उनलाई कलाकारितातर्फ आकर्षित गर्यो।
विदेशमा रहेर नेपाली कला क्षेत्रमा सक्रिय हुनु सजिलो काम होइन। नियमित जीवनयापन, आर्थिक जिम्मेवारी, कामको व्यस्तता र पारिवारिक दायित्वबीच सिर्जनात्मक कामका लागि समय निकाल्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ। तथापि, सपना जीवित राख्न सकियो भने नयाँ ठाउँमा पनि आफ्नो रुचि र प्रतिभालाई अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने विश्वास उनले व्यक्त गरेका छन्।
उनको कलाकारिता केवल मनोरञ्जनका लागि सिर्जना गर्ने उद्देश्यमा सीमित देखिँदैन। आफूले देखेको समाज, भोगेको परिवेश र समुदायका मानिसका अनुभवलाई कलामार्फत अभिव्यक्त गर्ने चाहना उनको सिर्जनात्मक यात्राको आधार बनेको छ।
१७ वर्षको अमेरिकी अनुभवले जन्माएको चलचित्रको कथा
श्याम क्षेत्रीको सिर्जनात्मक यात्रामा अमेरिकाको बसाइले महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ। उनका अनुसार अमेरिकामा करिब १७ वर्षको बसाइका क्रममा उनले प्रवासी समुदायमा डिप्रेसन, एक्लोपन, आत्महत्याका घटना र मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न समस्या नजिकबाट देखे।
विदेशमा मानिसको आर्थिक अवस्था, बाहिरी जीवनशैली र सामाजिक हैसियतलाई धेरैले सफलता मान्ने गर्छन्। तर आर्थिक रूपमा स्थापित देखिने व्यक्तिको मनभित्र कस्ता समस्या छन् भन्ने कुरा सधैँ बाहिर आउँदैन। परिवारबाट टाढिनु, सामाजिक सम्बन्ध कमजोर हुनु, नयाँ परिवेशमा घुलमिल हुन नसक्नु र निरन्तर जिम्मेवारीको दबाबले कतिपय मानिसलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको हुन्छ।
क्षेत्रीलाई यही यथार्थले सोच्न बाध्य बनायो। प्रवासी जीवनका भौतिक कठिनाइबारे चर्चा भए पनि मानसिक रूपमा भोगिने पीडाबारे पर्याप्त संवाद नभएको उनको बुझाइ छ।
त्यसैले उनले मानसिक स्वास्थ्य, एक्लोपन, संघर्ष र त्यसबाट बाहिर निस्केर नयाँ जीवन निर्माण गर्ने सम्भावनालाई चलचित्रको विषय बनाउने निर्णय गरे।
उनको भनाइमा चलचित्रले मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई मात्र देखाउने होइन, त्यस्ता समस्याबाट बाहिर निस्कन सकिने आशा र सम्भावनालाई पनि प्रस्तुत गर्न खोजेको छ।
‘प्रवासी जीवन’ : कथा, पटकथा र संवादमा आफ्नै सिर्जना
श्याम क्षेत्रीको यही सोचको परिणाम हो नेपाली चलचित्र ‘प्रवासी जीवन’। यस चलचित्रमा उनले सहनिर्देशन र अभिनयसँगै कथा, पटकथा तथा संवाद लेखनको जिम्मेवारी पनि सम्हालेका छन्।
चलचित्रको निर्देशन उनले राम अधिकारीसँग संयुक्त रूपमा गरेका हुन्। चलचित्रका निर्माता रविन आचार्य हुन्।
चलचित्रमा नेपाली चलचित्रका स्थापित अभिनेता राजेश हमाल र अभिनेत्री सरिता लामिछाने सँगै बुद्धि तामाङ, महादेव त्रिपाठी, एञ्जेला बस्नेत, गगन सुवेदी, लोकेश भित्रीकोटी, दिव्या न्यौपाने, अबिगेल लुहार, प्रासु गिरी र शिखा अधिकारीलगायत कलाकारको अभिनय छ। स्वयं क्षेत्री पनि चलचित्रमा देखिएका छन्।
चलचित्रको छायाङ्कन अमेरिकामा गरिएको हो। अमृत बिसुवाले छायाङ्कन, राम अधिकारीले सम्पादन र नवीन कार्कीले संगीत सिर्जना गरेका छन्। चलचित्रका गीतमा प्रताप दास र प्रमोद खरेललगायत गायकको स्वर समावेश छ।
श्याम क्षेत्री प्रोडक्सन र नेसनल मिडिया प्रोडक्सनको संयुक्त निर्माण तथा सिजल एन्ड सिस्टर फाउन्डेसन फर नेपालको सहकार्यमा चलचित्र तयार भएको हो। यसको वितरण आरआर फिल्म्सले गरेको छ।
पहिचान, परिवार र त्यागको कथा
‘प्रवासी जीवन’ केवल विदेशमा पैसा कमाउन गएको व्यक्तिको कथा होइन। यो मानिसले आफ्नो जन्मभूमि छाडेपछि गुमाउनुपर्ने सम्बन्ध, नयाँ देशमा बनाउनुपर्ने पहिचान र परिवारप्रतिको जिम्मेवारीबीच चल्ने भावनात्मक संघर्षको कथा हो।
मानिस किन विदेश जान्छ? के विदेश पुग्नु नै सफलताको अन्तिम बिन्दु हो? नयाँ देशमा पुगेपछि उसले आफ्नो पुरानो पहिचानलाई कसरी जोगाउँछ? परिवारको भविष्य निर्माण गर्ने क्रममा आफ्नै भावना र आवश्यकतालाई कति पछाडि राख्नुपर्छ?
चलचित्रले यस्ता प्रश्नलाई कथामार्फत उठाएको छ।
नेपालबाट अमेरिका पुगेका नेपालीले नयाँ भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचनासँग समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था, आर्थिक दबाब, पारिवारिक दायित्व, एक्लोपन र मानसिक तनावलाई यसले मुख्य विषय बनाएको छ।
अमेरिकामा बसोबास गर्ने नेपालीका लागि यी विषय अपरिचित छैनन्। कतिपयले परिवारका सदस्यलाई नेपालमै छाडेर जीवन सुरु गरेका छन्। कतिपयले वर्षौँको संघर्षपछि आफ्नो परिवारलाई अमेरिका ल्याएका छन्। कतिपयले छोराछोरीको भविष्यका लागि आफ्ना रहर र चाहनासमेत त्यागेका छन्।
बाहिरबाट हेर्दा सफल देखिने यस्ता जीवनका पछाडि कति पीडा, सम्झौता र अधुरा सपना छन् भन्ने कुरा चलचित्रले सम्झाउन खोजेको छ।
यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मानसिक स्वास्थ्य हो। आप्रवासीले भोग्ने मानसिक समस्यालाई कमजोरी वा व्यक्तिगत असफलताका रूपमा मात्र नहेरी त्यसको कारण बुझ्ने, परिवार र समुदायले सहयोग गर्ने तथा आवश्यक अवस्थामा उचित सहायता खोज्ने वातावरण बनाउनुपर्ने सन्देश चलचित्रमा छ।
नेपालबाट सुरु भएको प्रदर्शन यात्रा
‘प्रवासी जीवन’को प्रदर्शन यात्रा झापास्थित शरणार्थी शिविरमा आयोजित विशेष प्रिमियरबाट सुरु भएको थियो। शरणार्थी जीवन र विस्थापनको अनुभवसँग जोडिएको समुदायमाझ चलचित्रको विशेष प्रदर्शन हुनु यसको विषयवस्तुसँग भावनात्मक रूपमा पनि सम्बन्धित थियो।
त्यसपछि चलचित्र काठमाडौंमा प्रदर्शन भयो। सन् २०२६ फेब्रुअरीमा चलचित्र नेपालभरका सिनेमा हलमा प्रदर्शनमा आएको थियो।
सिनेमा हलको प्रदर्शनपछि ‘सिनेमाघर’ एपमार्फत पनि चलचित्र उपलब्ध गराइएको छ। यसले नेपालबाहिर रहेका नेपाली दर्शकलाई समेत चलचित्र हेर्ने माध्यम प्रदान गरेको छ।
नेपालको प्रदर्शनपछि चलचित्रको यात्रा अमेरिकातर्फ विस्तार भएको हो।
अमेरिकाका सहरमा दर्शकको साथ
अमेरिकामा चलचित्रको प्रदर्शन कोलम्बस र एक्रोन, ओहायो तथा पिट्सबर्ग र एरी, पेन्सिलभेनियालगायत सहरमा भइसकेको छ।
यी प्रदर्शनमा सहभागी दर्शकबाट उत्साहजनक प्रतिक्रिया प्राप्त भएको निर्माण टोलीले जनाएको छ। चलचित्र हेरेपछि धेरै दर्शकले यसमा आफ्नै जीवनका अनुभव, पारिवारिक अवस्था र संघर्षको प्रतिबिम्ब देखेको प्रतिक्रिया दिएका छन्।
विशेषगरी आप्रवासी नेपाली समुदायका दर्शकले चलचित्रमा उठाइएका विषयलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेरेका छन्। विदेशमा बस्दा भोगेका एक्लोपन, पारिवारिक विछोड, आर्थिक जिम्मेवारी र मानसिक दबाबका प्रसंगले दर्शकलाई भावनात्मक रूपमा छोएको छ।
चलचित्रको सफलता केवल टिकट बिक्री वा हलमा दर्शकको उपस्थितिले मात्र मापन हुँदैन। कुनै सिर्जनाले दर्शकलाई आफ्नो जीवन सम्झाउन, समाजका समस्याबारे सोच्न र मौन रहेका विषयमा संवाद सुरु गर्न प्रेरित गर्छ भने त्यसको सामाजिक महत्त्व पनि हुन्छ।
यस अर्थमा ‘प्रवासी जीवन’ले नेपाली आप्रवासी समुदायबीच मानसिक स्वास्थ्य र आप्रवासी जीवनका चुनौतीबारे छलफल गर्ने एउटा अवसर सिर्जना गरेको छ।
ओमाहामा विशेष प्रदर्शन, अमेरिकाभर विस्तारको तयारी
अमेरिकामा प्रदर्शनको क्रमलाई निरन्तरता दिँदै चलचित्र नोभेम्बर २०२६ को पहिलो साता नेब्रास्का राज्यको ओमाहास्थित ग्रेट इभेन्ट्स मुभी थिएटरमा विशेष प्रदर्शनका लागि तय गरिएको छ।
ओमाहा तथा आसपासका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपाली समुदाय, अन्य आप्रवासी र आप्रवासनको अनुभव बुझ्न चाहने दर्शकलाई चलचित्र हेर्न आमन्त्रण गरिएको छ।
त्यसैगरी, अमेरिकाका थप राज्यमा बक्स अफिसमार्फत व्यापक प्रदर्शन गर्ने तयारी भइरहेको निर्माण टोलीले जनाएको छ। यसका लागि विभिन्न सहर र समुदायसम्म चलचित्र पुर्याउने योजना अघि बढाइएको छ।
अमेरिकामा नेपाली चलचित्रको बजार विस्तार गर्नुका साथै प्रवासी समुदायका आफ्नै कथा नेपाली तथा अमेरिकी दर्शकमाझ पुर्याउनु यस यात्राको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हो।
सिर्जनशीलताको अर्को यात्रा बाँकी नै छ
श्याम क्षेत्रीका लागि ‘प्रवासी जीवन’ अन्तिम सिर्जना होइन, आगामी यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण सुरुवात पनि हो। उनले नयाँ पटकथा लेखिरहेको र भविष्यमा नयाँ चलचित्र परियोजनाको तयारी गरिरहेको सार्वजनिक अन्तर्वार्तामा बताएका छन्।
समय, आर्थिक जिम्मेवारी र व्यस्त जीवनबीच कलाकारितालाई निरन्तरता दिनु सजिलो नभए पनि आफ्नो सिर्जनात्मक सपना जीवित राख्ने उनको चाहना देखिन्छ।
शरणार्थी शिविरमा हुर्किएको एउटा नेपाली भाषी युवाले अमेरिकाको व्यस्त जीवनबीच नेपाली चलचित्र निर्माण, लेखन, निर्देशन र अभिनयमा सक्रिय हुनु आफैँमा उल्लेखनीय यात्रा हो। अझ उनले आफ्नै समुदायले भोगेका विषयलाई सिर्जनाको केन्द्रमा राख्नु उनको कलात्मक प्राथमिकताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
उनको जीवनयात्रामा जन्मभूमि छाड्नुपरेको पीडा, नयाँ देशमा स्थापित हुने प्रयास, नेपाली पहिचानप्रतिको लगाव र कलाकारितामार्फत समाजसँग जोडिने चाहना एकसाथ देखिन्छन्।
‘प्रवासी जीवन’ले यही यात्रालाई पर्दामा उतार्ने प्रयास गरेको छ। चलचित्रले विदेश जाने सपना देखिरहेका युवालाई प्रवासको वास्तविकता बुझ्न, विदेशमा रहेका नेपालीलाई आफ्नै जीवनको मूल्यांकन गर्न र परिवार तथा समुदायलाई मानसिक स्वास्थ्यप्रति संवेदनशील हुन प्रेरित गर्ने अपेक्षा राखेको छ।
आफ्नो कथा आफैँले भन्न खोज्ने एउटा कलाकार
प्रत्येक मानिसको जीवनमा एउटा कथा हुन्छ। तर सबै कथाले अभिव्यक्त हुने अवसर पाउँदैनन्। विशेषगरी विस्थापन, शरणार्थी जीवन र आप्रवासनका अनुभव बोकेका समुदायका कथा लामो समयसम्म अरूले लेखिदिने वा बाहिरबाट व्याख्या गरिदिने विषय बनेका छन्।
श्याम क्षेत्रीको सिर्जनात्मक यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको आफूले चिनेको समाज, आफूले देखेको पीडा र आफूले बुझेको पहिचानलाई आफ्नै लेखन र अभिनयमार्फत अभिव्यक्त गर्ने प्रयास हो।
उनी केवल चलचित्र निर्देशनमा संलग्न कलाकार मात्र होइनन्, नेपाली भाषी भुटानी समुदायको विस्थापनको इतिहास र अमेरिकी आप्रवासी जीवनका अनुभवलाई सिर्जनामार्फत जोड्न खोजिरहेका एक सर्जक पनि हुन्।
शरणार्थी शिविरमा जन्मिएको बालकको जीवन अमेरिकासम्म आइपुग्दा धेरै कुरा बदलिएका छन्। भूगोल बदलिएको छ, परिवेश बदलिएको छ, जीवनका जिम्मेवारी बदलिएका छन्। तर भाषा, संस्कृति र आफ्नो पहिचानप्रतिको सम्बन्धलाई सिर्जनामा उतार्ने चाहना भने निरन्तर रहेको देखिन्छ।
‘प्रवासी जीवन’ त्यही चाहनाको अभिव्यक्ति हो—घर छाडेर हिँडेकाहरूको कथा, नयाँ घर बनाउन संघर्ष गर्नेहरूको कथा, परिवारका लागि सपना त्याग्नेहरूको कथा र कठिन परिस्थितिमा पनि आशा नमार्नेहरूको कथा।
किनकि प्रवासमा जीवन सुरु गर्नु एउटा यात्रा हो, तर आफ्नो पहिचान जोगाएर बाँच्नु त्योभन्दा ठूलो संघर्ष हो।
यो श्याम क्षेत्रीको सिर्जनात्मक यात्राको एउटा अध्याय हो। र योसँगै जोडिएको छ हजारौँ प्रवासी नेपालीको साझा कथा—‘प्रवासी जीवन’।
