एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासको युग हो। मानव सभ्यताले भौतिक समृद्धि, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सञ्चार प्रविधिमा अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेको छ। तथापि, यस प्रगतिसँगै युरोपेली समाजमा राजनीतिक ध्रुवीकरण, सामाजिक असमानता, आप्रवासनसम्बन्धी विवाद, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानको द्वन्द्व र सुरक्षा सङ्कटसमेत गहिरिँदै गएका छन्। फ्रान्समा धर्मनिरपेक्षता, नागरिक स्वतन्त्रता र सामाजिक एकतासम्बन्धी बहस तथा युरोपमा जारी भू–राजनीतिक तनावले आधुनिक सभ्यताको नैतिक आधारमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन्।

यी परिस्थितिले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछन्—वैज्ञानिक ज्ञान र प्राविधिक क्षमताको विस्तारसँगै मानवीय चेतना, करुणा र सहिष्णुता किन समान रूपमा विकसित हुन सकेका छैनन्? विज्ञानले प्रकृतिका रहस्य उद्घाटन गर्ने, समस्याको समाधान खोज्ने र मानव जीवनलाई सहज बनाउने क्षमता प्रदान गर्छ। तर वैज्ञानिक उपलब्धिको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि गर्ने भन्ने प्रश्न नैतिक विवेकसँग सम्बन्धित हुन्छ। यस सन्दर्भमा पूर्वीय अध्यात्मले आत्मबोध, अहिंसा, करुणा, आत्मसंयम र समस्त मानव समुदायप्रतिको उत्तरदायित्वलाई महत्त्व दिन्छ।

विज्ञान र अध्यात्मलाई परस्पर विरोधी शक्तिका रूपमा बुझ्नुको सट्टा तिनका भिन्न कार्यक्षेत्र र पूरक सम्भावनालाई पहिचान गर्नु आवश्यक छ। विज्ञानले प्रमाण र तर्कका आधारमा ज्ञानको परीक्षण गर्छ भने अध्यात्मले मानिसलाई आफ्नो आचरण, उद्देश्य र आन्तरिक चेतनाको परीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। ध्यान, योग र सजगतासम्बन्धी अभ्यासलाई वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग जोड्न सकिन्छ, तर आध्यात्मिक मान्यतालाई प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्यसँग स्वतः समान मान्न मिल्दैन।

युरोपेली ध्रुवीकरणको वर्तमान सन्दर्भमा विज्ञान र अध्यात्मबीचको संवादले न्यायपूर्ण शासन, सामाजिक सद्भाव, प्रविधिको नैतिक प्रयोग र दिगो विकासका लागि महत्त्वपूर्ण वैचारिक आधार प्रदान गर्न सक्छ। भौतिक प्रगतिलाई मानवीय मूल्यसँग जोड्नु नै आधुनिक सभ्यतालाई शान्त, संवेदनशील र उत्तरदायी बनाउने दिशातर्फको सार्थक प्रयास हो।

फ्रान्ससहित युरोपका समकालीन द्वन्द्वहरूले यस प्रश्नलाई अझ सान्दर्भिक बनाएका छन्। सन् २०२६ मा युरोपेली संसद्ले सार्वजनिक गरेको अध्ययनले सुरक्षा, प्रतिरक्षा, अनियमित आप्रवासन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जलवायु नीति र आर्थिक प्रतिस्पर्धालाई युरोपेली सङ्घका प्रमुख चुनौतीका रूपमा पहिचान गरेको छ। यस्तो अवस्थामा आधुनिक विज्ञान र पूर्वीय अध्यात्मबीचको सहअस्तित्व कुनै काल्पनिक आदर्श होइन। यो ज्ञान, नैतिकता र मानवीय उत्तरदायित्वलाई एउटै धरातलमा जोड्ने वैचारिक आवश्यकता हो।

फ्रान्सेली क्रान्तिले स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वका आदर्शमार्फत आधुनिक लोकतान्त्रिक चेतनालाई नयाँ दिशा दिएको थियो। धर्मनिरपेक्षता, नागरिक अधिकार र गणतान्त्रिक मूल्य फ्रान्सेली राजनीतिक पहिचानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। तर समकालीन फ्रान्समा राजनीतिक ध्रुवीकरण, सामाजिक असमानता, आप्रवासनसम्बन्धी विवाद, पहिचानको राजनीति र राज्यप्रतिको घट्दो विश्वासले यी आदर्शको व्यावहारिक कार्यान्वयनलाई चुनौती दिएका छन्।

ह्युमन राइट्स वाचको विश्व प्रतिवेदन २०२६ ले फ्रान्समा राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक तथा वित्तीय असमानताविरुद्धका प्रदर्शन, नागरिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी चिन्ता र अल्पसङ्ख्यक समुदायमाथिको विभेदलाई प्रमुख सरोकारका रूपमा उल्लेख गरेको छ। अक्टोबर २०२६ का घटनाक्रमले पनि फ्रान्समा जीवनयापनको लागत, सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टि र राजनीतिक अविश्वासले विरोध प्रदर्शनलाई थप जटिल बनाएको देखाएका छन्।

यी द्वन्द्वलाई केवल कानुन, प्रहरी र प्रशासनको दृष्टिबाट बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। तिनको पछाडि सामाजिक उपेक्षा, आर्थिक असुरक्षा, सांस्कृतिक पहिचानको सङ्कट र नागरिकको सम्मानबोधसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू छन्। राज्यले व्यवस्था कायम गर्नुपर्छ, तर व्यवस्था कायम गर्ने नाममा नागरिकको आवाजलाई अवमूल्यन गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, असन्तुष्टिले हिंसा र सार्वजनिक सम्पत्तिको विनाशलाई उचित ठहर गर्न सक्दैन।

यहाँ पूर्वीय अध्यात्मको करुणा र आत्मसंयमको शिक्षा उपयोगी हुन्छ। बौद्ध दर्शनको मध्यम मार्गले अतिवादबाट जोगिँदै विवेकपूर्ण समाधान खोज्न प्रेरित गर्छ। वेदान्तको आत्मबोधले मानिसलाई आफ्नो विचार, वर्ग वा समुदायभन्दा व्यापक मानवीय अस्तित्वसँग जोड्न खोज्छ। यी शिक्षाले राजनीतिक संस्थाको विकल्प प्रस्तुत गर्दैनन्; बरु तिनलाई मानवीय, उत्तरदायी र न्यायपूर्ण बनाउन आवश्यक नैतिक आधार प्रदान गर्छन्।

फ्रान्सको लाइसिटे अर्थात् धर्मनिरपेक्षताको अवधारणाले सार्वजनिक जीवनमा राज्यको धार्मिक तटस्थता र नागरिकको समानतालाई महत्त्व दिन्छ। तर धार्मिक प्रतीक, सांस्कृतिक पहिचान, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय एकतासम्बन्धी बहसले यसको व्याख्यालाई जटिल बनाएका छन्। विशेषतः मुस्लिम समुदायको पहिचान, आप्रवासन र धार्मिक स्वतन्त्रतासँग सम्बन्धित विवादले धर्मनिरपेक्षता कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

यस सन्दर्भमा दुई अतिवादबाट बच्न आवश्यक छ। पहिलो, धर्मका नाममा अरूको स्वतन्त्रता र समान अधिकारलाई अस्वीकार गर्नु। दोस्रो, धर्मनिरपेक्षताको नाममा कुनै धार्मिक वा सांस्कृतिक समुदायलाई सामूहिक रूपमा शङ्काको दृष्टिले हेर्नु। लोकतन्त्रले धार्मिक स्वतन्त्रता र राज्यको तटस्थता दुवैलाई संवैधानिक तथा मानवअधिकारको दृष्टिले सन्तुलित गर्नुपर्छ।

पूर्वीय अध्यात्मको बहुलतावादी परम्पराले विविध विचार र साधनापथबीच संवादको सम्भावना देखाउँछ। तथापि, पूर्वीय समाजहरू आफैँ पनि जातीय, धार्मिक र सांस्कृतिक द्वन्द्वबाट मुक्त छैनन्। त्यसैले पूर्वीय दर्शनलाई निर्दोष आदर्शका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यसको वास्तविक योगदान करुणा, अहिंसा, आत्मपरीक्षण र सहअस्तित्वका मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्न सक्नुमा निहित छ।

रुस–युक्रेन युद्धले युरोपको सुरक्षा संरचना, ऊर्जा नीति र सामूहिक प्रतिरक्षासम्बन्धी सोचलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ। युक्रेनको सार्वभौमिकता, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सम्मान, नागरिकको सुरक्षा र न्यायपूर्ण शान्तिको प्रश्न युरोपेली राजनीतिक विमर्शको केन्द्रमा छन्। युरोपेली परिषद्ले जुन २०२६ मा युक्रेनको स्वतन्त्रता र भौगोलिक अखण्डताको समर्थन गर्दै युरोपको प्रतिरक्षा क्षमता सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिएको थियो।

विज्ञान र प्रविधिले आधुनिक प्रतिरक्षा, निगरानी, साइबर सुरक्षा र सैन्य क्षमताको विकास सम्भव बनाएका छन्। तर यही प्रविधि विनाशकारी हतियार, सूचना युद्ध र मानवीय क्षति बढाउने माध्यम पनि बन्न सक्छ। प्रविधिले के गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ; के गर्नु उचित हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर नैतिक विवेकले खोज्नुपर्छ।

पूर्वीय अध्यात्ममा अहिंसा र करुणालाई महत्त्व दिइए पनि त्यसको अर्थ आक्रमण, अन्याय वा दमनलाई मौन समर्थन गर्नु होइन। शान्ति न्यायविहीन समर्पण होइन; यो मानव मर्यादा, सार्वभौमिकता र उत्तरदायित्वको संरक्षणसहित द्वन्द्व समाधान गर्ने प्रक्रिया हो। यसैले विज्ञानमा आधारित सुरक्षा नीति र नैतिकतामा आधारित कूटनीतिबीच सहकार्य आवश्यक छ।

विज्ञानको आधार अवलोकन, परीक्षण, प्रमाण र आलोचनात्मक विवेक हो। यसले प्रकृतिका नियम बुझ्न, रोगको उपचार गर्न र सामाजिक समस्याको समाधान खोज्न मद्दत गर्छ। अध्यात्मको प्रमुख सरोकार भने आत्मचिन्तन, जीवनको अर्थ, नैतिक आचरण र आन्तरिक अनुशासनसँग सम्बन्धित छ। यी दुई क्षेत्रका विधि र दाबी समान छैनन्। त्यसैले अध्यात्मका सबै अवधारणालाई वैज्ञानिक तथ्य मान्नु वा विज्ञानले प्रमाणित नगरेका आध्यात्मिक दाबीलाई स्थापित सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु बौद्धिक दृष्टिले उचित हुँदैन।

तथापि, यी क्षेत्रबीच सार्थक संवाद सम्भव छ। ध्यान, योग र सजगतासम्बन्धी अभ्यासको मानसिक स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावलाई मनोविज्ञान तथा स्नायुविज्ञानका विधिबाट अध्ययन गर्न सकिन्छ। त्यस्ता अभ्यासको उपयोगिता व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ; तिनलाई सबै समस्याको उपचार वा कुनै चमत्कारिक विधिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।

पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिलाई आफ्ना आवेग, इच्छा र पूर्वाग्रहको परीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। विज्ञानले पनि स्थापित मान्यतालाई प्रमाणका आधारमा पुनः परीक्षण गर्न सिकाउँछ। यस अर्थमा आत्मपरीक्षण र आलोचनात्मक चिन्तनबीच एउटा महत्त्वपूर्ण समानता छ। दुवैले मानिसलाई अन्धविश्वास, आवेगपूर्ण निर्णय र बौद्धिक अहङ्कारबाट टाढा राख्न सहयोग गर्न सक्छन्।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रशासन, अनुसन्धान र उत्पादन प्रणालीमा नयाँ सम्भावना खोलेको छ। तर गलत सूचना, एल्गोरिदममा निहित पूर्वाग्रह, गोपनीयताको उल्लङ्घन र डिजिटल निगरानीले लोकतान्त्रिक समाजका लागि नयाँ जोखिम सिर्जना गरेका छन्। युरोपेली संसद्को सन् २०२६ सम्बन्धी प्राथमिकता विश्लेषणले पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ता, लोकतान्त्रिक प्रतिरोधक्षमता र डिजिटल वातावरणलाई प्रमुख नीतिगत विषयका रूपमा समेटेको छ।

प्रविधिको विकासलाई केवल दक्षता र नाफाको मापदण्डबाट मूल्याङ्कन गर्दा मानव मर्यादा ओझेलमा पर्न सक्छ। स्वचालित प्रणालीले निर्णयमा सहयोग गर्न सक्छ, तर त्यसको निष्पक्षता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने दायित्व मानिस र संस्थाकै हुन्छ।

पूर्वीय अध्यात्मको आत्मसंयम, सत्यनिष्ठा र करुणाको शिक्षा यहाँ प्रासङ्गिक हुन्छ। यसको अर्थ कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई आध्यात्मिक बनाउनु होइन; यसको निर्माण र प्रयोग गर्ने मानिसलाई बढी उत्तरदायी बनाउनु हो। वैज्ञानिक अनुसन्धान, स्पष्ट कानुनी मापदण्ड र नैतिक विवेकको संयुक्त प्रयोगले प्रविधिलाई मानवकल्याणको साधन बनाउन सक्छ।

युरोपले जलवायु परिवर्तन, चरम मौसमी घटना, ऊर्जा सुरक्षाको दबाब र हरित अर्थतन्त्रतर्फको संक्रमणजस्ता चुनौती सामना गरिरहेको छ। यसको समाधानका लागि नवीकरणीय ऊर्जा, वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रभावकारी सार्वजनिक नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छन्। तर प्रविधि र नीतिले मात्र उपभोगको अनियन्त्रित प्रवृत्ति परिवर्तन गर्न सक्दैनन्।

पूर्वीय दर्शनका अनेक परम्पराले प्रकृति र मानव जीवनबीचको परस्पर निर्भरतालाई महत्त्व दिएका छन्। यसलाई वैज्ञानिक पारिस्थितिकीको पूर्ण विकल्प मान्न मिल्दैन, तर प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी र सीमित उपभोगको नैतिक प्रेरणाका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

मानिसले पृथ्वीलाई केवल उत्पादन र उपभोगको साधन ठानिरह्यो भने वैज्ञानिक प्रगति पनि पर्यावरणीय असन्तुलनको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले वातावरणीय विज्ञानसँगै संयम, अन्तरपुस्तागत न्याय र साझा उत्तरदायित्वको चेतना विकास गर्न आवश्यक छ।

आधुनिक विज्ञान र पूर्वीय अध्यात्मबीचको समन्वयलाई चार आधारमा अघि बढाउन सकिन्छ। पहिलो, प्रमाण र विवेकमा आधारित ज्ञान। दोस्रो, करुणा र मानवीय मर्यादामा आधारित नैतिकता। तेस्रो, विविधता स्वीकार गर्ने लोकतान्त्रिक संस्कृति। चौथो, प्रकृति र भावी पुस्ताप्रति उत्तरदायी विकास।

शिक्षा प्रणालीमा वैज्ञानिक साक्षरता, आलोचनात्मक चिन्तन, भावनात्मक परिपक्वता र नैतिक विवेकलाई एकसाथ विकास गर्नुपर्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा तथ्यमा आधारित निर्णय, पारदर्शिता र जवाफदेहितासँगै निष्पक्षता र नागरिकप्रतिको संवेदनशीलता सुनिश्चित गर्नुपर्छ। राजनीतिक नेतृत्वले असहमतिलाई शत्रुता होइन, लोकतान्त्रिक संवादको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।

फ्रान्स र युरोपका वर्तमान द्वन्द्वबाट प्राप्त गर्न सकिने महत्त्वपूर्ण पाठ यही हो—संस्थागत क्षमता र आर्थिक समृद्धि मात्र पर्याप्त हुँदैनन्; तिनलाई सामाजिक विश्वास, न्याय र मानवीय उत्तरदायित्वले समर्थन गर्नुपर्छ। अध्यात्मको नाममा वैज्ञानिक प्रमाणलाई अस्वीकार गर्नु र विज्ञानको नाममा नैतिक प्रश्नलाई उपेक्षा गर्नु दुवै अपूर्ण दृष्टिकोण हुन्।

आधुनिक विज्ञान र पूर्वीय अध्यात्मको सहअस्तित्व कुनै एक संस्कृतिको अर्कोमाथिको विजय होइन; यो मानव सभ्यताका विविध ज्ञानपरम्पराबीचको रचनात्मक संवाद हो। विज्ञानले संसारलाई बुझ्ने र परिवर्तन गर्ने क्षमता दिन्छ भने अध्यात्मले आफ्नो व्यवहार, उद्देश्य र उत्तरदायित्वमाथि प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ।

फ्रान्सको सामाजिक ध्रुवीकरण, युरोपको सुरक्षा सङ्कट, धार्मिक विविधतासम्बन्धी विवाद र डिजिटल प्रविधिका जोखिमले आजको सभ्यतालाई नयाँ नैतिक दृष्टिकोण आवश्यक भएको देखाउँछन्। यी समस्याको समाधान केवल ध्यान, केवल प्रविधि वा केवल कानुनबाट सम्भव हुँदैन। प्रमाणमा आधारित नीति, प्रभावकारी संस्था, सामाजिक न्याय, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र मानवीय करुणाको संयुक्त अभ्यास आवश्यक हुन्छ।

विज्ञानले शक्ति दिन्छ, तर शक्तिको विवेकपूर्ण प्रयोगका लागि नैतिकता चाहिन्छ। अध्यात्मले आत्मचिन्तन सिकाउँछ, तर त्यसको सामाजिक मूल्य न्यायपूर्ण व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्छ। यी दुवैलाई जोड्न सकिएमा विकास केवल भौतिक उपलब्धिको सूचीमा सीमित रहनेछैन; त्यो मानव मर्यादा, शान्ति, सहअस्तित्व र दिगो भविष्य निर्माण गर्ने प्रक्रिया बन्नेछ। यही नै आधुनिक विज्ञान र पूर्वीय अध्यात्मको सहअस्तित्वमा आधारित नयाँ दर्शनको मूल सन्देश हो।

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार