तोमनाथ उप्रेती
बिषय प्रवेश
नेपाली नियात्रा साहित्यको परम्परा अनुभव, भूगोल र मानवीय संवेदनाको समन्वयबाट बनेको समृद्ध परम्परा हो। यात्राले दूरी नाप्दैन; यसले समाज, संस्कृति, जीवन–संघर्ष र चेतनाका तहहरू खोलिदिन्छ। यही परम्परालाई निरन्तरता दिँदै सफल नियात्राकार भेषराज रिजालको चौथो नियात्रा कृति ‘भेरीका छालहरू’ पाठकसामु आएको छ। यस कृतिले नेपालको दुर्गम कर्णाली–भेरी क्षेत्रको कठोर भूगोल, कठोर जीवन र संवेदनशील मानवीय कथाहरूलाई साहित्यिक सौन्दर्यका साथ प्रस्तुत गरेको छ।
यो कृति साधारण यात्रावृत्तान्त मात्र होइन, सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा, प्रकृतिको सौन्दर्य र नागरिक चेतनाको बहुआयामिक प्रस्तुति हो। लेखकले नियात्रालाई माध्यम बनाएर कर्णालीका गाउँहरूमा लुकेका यथार्थ, त्यहाँका मानिसहरूको संघर्ष, राज्यको अनुपस्थिति र जीवनको अविरल आशालाई शब्दमा उतार्नुभएको छ।
‘भेरीका छालहरू’ शीर्षक आफैंमा अत्यन्त अर्थगर्भित र प्रतीकात्मक छ। ‘भेरी’ नदीले जीवनको अविरलता, संघर्षको गति र समयको निरन्तरता प्रतीक गर्छ। पुस्तकले लेखकको आत्मानुभूति र जीवनयात्रालाई समेत संकेत गर्छ।
‘छाल’ भनेको गतिशीलता, आवेग र परिवर्तनको प्रतीक हो। नदीका छालहरू जस्तै जीवनका अनुभवहरू पनि उतार–चढावले भरिएका हुन्छन्। यस दृष्टिले हेर्दा कृतिमा प्रस्तुत छालहरू केवल कर्णालीका नदीका छालहरू होइनन्; ती लेखकका मनका तरंग, अनुभवका कम्पन र समाजप्रतिको संवेदनाका लहरहरू पनि हुन्।शीर्षकले पाठकलाई सुरुमै एउटा संकेत दिन्छ यो यात्रा मन, समाज र चेतनाको यात्रा हो।
२ विषयवस्तु र संरचना
कृतिको मूल विषय कर्णाली–भेरी क्षेत्रको यथार्थ जीवन हो। लेखकले दुर्गम गाउँहरूमा पुगेर त्यहाँको जीवनलाई नजिकबाट नियालेका छन्। नियात्राका क्रममा उहाँले भेटेका मानिसहरू, सुनेका कथाहरू र देखेका दृश्यहरू कृतिको मुख्य सामग्री बनेका छन्।
कृतिमा अशिक्षा, गरिबी, सामाजिक बेथिति, ठगी र राज्यको कमजोर उपस्थितिजस्ता समस्याहरू स्पष्ट रूपमा चित्रित छन्। कागजी किर्ते, अनुदान अपचलन र स्थानीय तहका केही प्रतिनिधिहरूको गैरजिम्मेवारीका कारण सोझा गाउँलेहरू कसरी पीडित भएका छन् भन्ने यथार्थ कृतिमा मार्मिक रूपमा प्रस्तुत भएको छ।
यद्यपि कृति निराशाको चित्रण मात्र होइन। लेखकले दुर्गम गाउँहरूमा पनि जीवनप्रतिको आशा, श्रमशीलता र मानवीय सरलता देख्नुभएको छ। कठिनाइबीच पनि गाउँलेहरूमा रहेको आत्मबल र सहनशीलता कृतिको सकारात्मक पक्ष हो।
संरचनात्मक दृष्टिले कृतिमा यात्राका विभिन्न प्रसङ्गहरू क्रमशः खुल्दै जान्छन्। नदी किनार, पहाडी बाटो, गाउँको चौतारो, रातको नीरवता र बिहानको उज्यालो—यी सबै दृश्यहरू नियात्राका अध्यायहरूमा जीवन्त रूपमा प्रस्तुत भएका छन्।
३ कर्णालीको भूगोल र जीवनको यथार्थ
कर्णाली नेपालको सबैभन्दा दुर्गम र चुनौतीपूर्ण भूगोलमध्ये एक हो। यहाँको जीवन कठिन छ—यातायातको अभाव, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षाको कमी, आर्थिक अवसरको न्यूनता।
‘भेरीका छालहरू’ कृतिमा लेखकले यही यथार्थलाई नजिकबाट देखेका छन्। उकालो–ओरालो बाटो, जोखिमपूर्ण नदी पार, टाढा रहेका गाउँहरू र अभावसँग जुधिरहेका मानिसहरूको कथा कृतिमा जीवन्त रूपमा आएको छ।तर लेखकले कर्णालीलाई केवल दुःखको प्रदेशका रूपमा चित्रण गर्नुभएको छैन। उहाँले यहाँको प्रकृतिको अद्भुत सौन्दर्य पनि उतिकै गहिराइका साथ प्रस्तुत गर्नुभएको छ। हिमालका छायाँ, नदीका नीलो धाराहरू, साँझको सुनौलो प्रकाश र रातको मौनता कृतिमा काव्यात्मक रूपमा उभिएका छन्। लेखकले पीडा र सौन्दर्य दुवैलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।
४ मानवीय संवेदना र सामाजिक आलोचना
कृतिको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको मानवीय संवेदना हो। गाउँलेहरूको पीडा देखेर लेखक केवल दर्शक बनेर बस्नुहुन्न; उहाँको मनमा गहिरो करुणा र आत्ममन्थन उत्पन्न हुन्छ।
गाउँलेहरूलाई अनुदानको नाममा ठगी गरिएको प्रसङ्गले लेखकलाई समाजको नैतिक संकटबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। राज्यको उपस्थितिको अभाव र प्रतिनिधिहरूको गैरजिम्मेवारीबारे कृतिमा स्पष्ट आलोचना गरिएको छ।तर लेखकको आलोचना आरोपात्मक होइन; यो विवेकपूर्ण र समाधानमुखी छ। उहाँले नागरिक सचेतना, जिम्मेवार नेतृत्व र नैतिक शासनको आवश्यकता औँल्याउनुभएको छ।यस दृष्टिले कृति सामाजिक चेतना जगाउने साहित्यिक दस्तावेजका रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
५ प्रकृति र दर्शन
‘भेरीका छालहरू’ कृतिमा प्रकृति जीवनको दार्शनिक प्रतीक बनेर आएको छ।
नदीको निरन्तर बहाव जीवनको संघर्ष र निरन्तरताको प्रतीक हो। अँध्यारो र उज्यालो जीवनका दुःख र आशाका प्रतीक हुन्। मौनता आत्मचिन्तनको प्रतीक बनेर आउँछ।
लेखकले प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। दुर्गम गाउँहरूमा प्रकृतिसँगै जीवन बिताउने मानिसहरूको जीवनशैलीले मानव र प्रकृतिको सहअस्तित्वलाई झल्काउँछ। कृति जीवन र प्रकृतिबीचको दार्शनिक सम्बन्धको साहित्यिक व्याख्या पनि हो।
६ भाषा र शैली
रिजालको लेखनशैली ‘भेरीका छालहरू’ कृतिको सबैभन्दा आकर्षक र प्रभावशाली पक्षमध्ये एक हो। उहाँको भाषा सरल, सहज र स्वाभाविक भए पनि त्यसमा गहिरो भावात्मक शक्ति निहित छ। साधारण शब्दहरूको प्रयोगबाटै उहाँले असाधारण अनुभूति जगाउन सक्ने क्षमता राख्नुहुन्छ। वाक्य संरचनामा लयात्मकता र काव्यात्मकता पाइन्छ, जसले नियात्रालाई केवल तथ्यात्मक विवरणमा सीमित राख्दैन, बरु त्यसलाई साहित्यिक सौन्दर्यले भरिएको अनुभूतिको संसारमा रूपान्तरण गर्छ।
लेखकले दृश्यहरूको वर्णन गर्दा पाठकलाई मानौँ त्यही ठाउँमा पुगेको अनुभव हुन्छ। नदीको मन्द आवाज, रातको गहिरो मौनता, गाउँको शान्त वातावरण र पहाडी बाटोको कठोरता शब्दचित्रका रूपमा पाठकको मानसपटलमा उभिन्छन्। यसरी उहाँको लेखनले दृश्यलाई मात्र होइन, त्यससँग जोडिएको भावनालाई पनि जीवन्त बनाउँछ।
उहाँको शैलीमा विशेषगरी तीन प्रमुख पक्षहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन्—चित्रात्मकता, भावनात्मक गहिराइ र दार्शनिक चिन्तन। दृश्यहरूको प्रस्तुति अत्यन्त जीवन्त र संवेदनशील हुन्छ; मानवीय पीडा, करुणा र सहानुभूति गहिराइका साथ अभिव्यक्त हुन्छन्; र यात्राका अनुभवहरूलाई जीवनदर्शनसँग जोड्ने चिन्तनशील प्रवृत्ति देखिन्छ। यही कारणले पाठक कृतिमा एकपटक प्रवेश गरेपछि त्यसको अनुभूतिबाट सहजै अलग हुन सक्दैन।
७ साहित्यिक महत्त्व
‘भेरीका छालहरू’ नेपाली नियात्रा साहित्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण कृति हो। यसले दुर्गम भूगोलको कठोर यथार्थलाई गहिरो साहित्यिक संवेदनासहित प्रस्तुत गरेको छ। कर्णाली–भेरी क्षेत्रको कठिन जीवन, प्राकृतिक वातावरण र त्यहाँका मानिसहरूको संघर्षलाई लेखकले अनुभूतिको गहिराइमा उतारेर चित्रित गरेका छन्। यसले पाठकलाई भूगोल मात्र होइन, त्यहाँको जीवनदर्शन बुझ्न प्रेरित गर्छ।
यो कृति तीन तहमा विशेष महत्त्व राख्छ। पहिलो, साहित्यिक दृष्टिले यसले नेपाली नियात्रा साहित्यलाई नयाँ गहिराइ र विस्तार दिएको छ। लेखकको शैली, प्रतीकात्मकता र अनुभवको प्रस्तुति नियात्रालाई साधारण यात्रावृत्तान्तभन्दा माथि उठाएर जीवनदर्शनको तहमा पुर्याउँछ। दोस्रो, सामाजिक दृष्टिले कृतिले कर्णाली क्षेत्रका गरिबी, अशिक्षा, राज्यको कमजोर पहुँच र सामाजिक बेथितिजस्ता समस्याहरूलाई राष्ट्रिय चेतनासमक्ष ल्याउने कार्य गरेको छ। तेस्रो, दार्शनिक दृष्टिले कृतिले जीवन, संघर्ष र आशाको अर्थबारे गम्भीर चिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ।
यस अर्थमा ‘भेरीका छालहरू’ले पाठकलाई सोच्न, महसुस गर्न र समाजप्रति जिम्मेवार नागरिक बन्न प्रेरित गर्ने सशक्त साहित्यिक कृति हो।
८ समग्र मूल्याङ्कन
समग्रमा ‘भेरीका छालहरू’ संवेदना, सौन्दर्य र सामाजिक चेतनाको सुन्दर समन्वय भएको नियात्रा कृति हो। कर्णालीका दुर्गम गाउँहरूको जीवन, प्रकृतिको सौन्दर्य, मानवीय पीडा र दार्शनिक चिन्तनलाई एउटै कथ्यमा बाँध्न सक्नु लेखकको उल्लेखनीय क्षमता हो।
लेखकको जाँगर, अध्ययन र अनुभवले कृतिलाई जीवन्त बनाएको छ। उहाँ समाजका दहीजस्ता पाटा–पाटामा पस्दै त्यहाँबाट नौनी झिक्न सक्ने खप्पिस साहित्यकार हुनुहुन्छ। कृतिले पाठकलाई यात्रा गराउँछ—भूगोलको, समाजको र आफ्नै अन्तरमनको।अन्ततः भन्नुपर्दा, ‘भेरीका छालहरू’ नागरिक चेतना, सामाजिक न्याय र नैतिक जागरणको सशक्त साहित्यिक आह्वान हो।
सम्बन्धित समाचार
