–तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव
नेपाल सरकार

करुणा शब्द संस्कृतको ‘कृ’ धातुबाट आएको हो, जसको अर्थ ‘सम्झनु’ र ‘दुःख बुझ्नु’ हो। करुणा अरूको पीडा देखेर मात्र दया गर्नु होइन, त्यो पीडा आफैंको जस्तो महसुस गरेर त्यसको समाधान खोज्ने सक्रिय भावना हो। जब हृदयले कसैको दुःखलाई गहिरो रूपमा महसुस गर्छ, तब त्यो करुणा हाम्रो व्यवहारमा परिणत हुन्छ। करुणा मानव जीवनको अत्यन्त पवित्र र आधारभूत गुण हो, जसले मानिसलाई अरूको दुःख बुझ्न र सहयोग गर्न प्रेरित गर्दछ। यो भावना  सहानुभूति वा दयामा सीमित हुँदैन, बरु मानिसलाई पीडितको सहयोग गर्न बाध्य पार्छ। हामीले जब अरूको दुखलाई आफ्नो दुखझैं अनुभव गर्छौँ, हाम्रो हृदय करुणाले भरिन्छ र हामी राहत दिन चाहन्छौँ। यही करुणाले समाजमा मानवता, सद्भाव र आपसी सहयोगको भावना फैलाउँछ। करुणा नै समाजलाई एकताबद्ध राख्ने र मानवीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउने आधार हो। यसको अभावले मात्र होइन, तर यसको अभ्यासले नै जीवनमा शान्ति र प्रेम स्थापना गर्न सकिन्छ। यसैले हृदयले बोलाएको करुणाको आवाजले मात्र साँचो मानवता र नैतिक जीवन सम्भव हुन्छ।

करुणा मानव सभ्यताको आत्मा हो । यो केवल भावनात्मक कमजोरी होइन, बरु चेतनशील मानवको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ घृणा, हिंसा र स्वार्थ क्रमशः कमजोर बन्छन्, र मानव चरित्र उज्यालो, सन्तुलित र नैतिक बन्छ । करुणाले व्यक्ति मात्र होइन, समाजको समग्र चेतनालाई परिष्कृत गर्छ ।

असल मानव चरित्रको पहिलो चिन्ह अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता हो । करुणी मानिस आफ्नै सुख–दुःखमा मात्र सीमित रहँदैन; ऊ अरूको आँसुमा आफ्नै संवेदना देख्छ । यही संवेदनशीलता नै सहिष्णुता, क्षमा र सहयोगको आधार बन्छ। करुणा बिना ज्ञान कठोर बन्छ, शक्ति निर्दयी बन्छ, र सफलता अमानवीय हुन्छ। त्यसैले करुणाले ज्ञानलाई मानवोचित बनाउँछ र शक्तिलाई न्यायसंगत बनाउँछ।

करुणाबाट जन्मिएको मानव चरित्र स्वार्थमुक्त हुन्छ । यस्तो व्यक्तिले लाभ–हानिभन्दा माथि उठेर सही र गलत छुट्याउँछ। उसले प्रतिस्पर्धालाई द्वन्द्व होइन, सहअस्तित्वको अवसर ठान्छ। समाजमा देखिने विभाजन, द्वेष र असहिष्णुताको मूल कारण करुणाको अभाव हो। जब करुणा जाग्छ, तब ‘म’ भन्दा ‘हामी’ को चेतना विकसित हुन्छ।

करुणाको प्रभाव  व्यक्तिमा सीमित रहँदैन, यसले समाजलाई पनि सकारात्मक रूपले परिवर्तन गर्छ। जब समाजका सदस्यहरू एकअर्काप्रति करुणाशील हुन्छन्, तब त्यहाँ हिंसा, विभेद, शोषण, दम्भ र घृणाजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूको अन्त्य हुँदै जान्छ। करुणा स्वार्थभन्दा माथि उठेर सेवा, सह-अस्तित्व र समर्पणको बाटो खोल्छ। करुणाशील समाजमा सबै प्राणीलाई जीवनयापनका आधारभूत सुविधाहरू प्राप्त हुन्छन्, र कोही पनि उपेक्षित वा असहाय महसुस गर्दैन।

धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि करुणाको विशेष महत्त्व छ। बुद्ध, ईसा, महावीर, गान्धी लगायत महान विभूतिको जीवनमा करुणा प्रमुख मार्गदर्शक शक्ति थियो। उनीहरूले करुणाको माध्यमबाट हिंसाको अन्त्य, प्रेमको प्रचार र मानव मुक्ति सुनिश्चित गर्न खोजे। करुणा आत्म-शुद्धिको मार्ग पनि हो, जसले अहंकार, क्रोध, ईर्ष्या र लोभजस्ता विकारहरू हटाउँछ र मनलाई शान्त, निर्मल बनाउँछ।

आजको विश्वमा जहाँ आत्मकेन्द्रित सोच, प्रतिस्पर्धा र विघटन बढ्दो छ, करुणाको आवश्यकता झन् बढेको छ। यदि हरेक व्यक्तिले आफूभन्दा कमजोर, पीडित र उपेक्षितप्रति करुणा प्रकट गर्छ भने समाज धेरै नै सुन्दर, न्यायपूर्ण र समावेशी बन्छ। करुणा शिक्षाको अभिन्न अंग हुनुपर्छ, ताकि भावी पुस्ता संवेदनशील, जिम्मेवार र उदार बनून्। यसले व्यक्तिगत चरित्र निर्माणदेखि लिएर सामाजिक रूपान्तरणसम्मको यात्रा तय गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

करुणा मानवताको मेरुदण्ड हो। यसले हाम्रा व्यवहारमा नम्रता, सेवा र सहानुभूतिको संचार गर्छ। करुणा नभए जीवन  यान्त्रिक बन्छ, तर करुणा सहितको जीवन नै साँचो मानवीय जीवन हो — जहाँ सबै प्राणीप्रति प्रेम र उत्तरदायित्वको भावना बस्छ।

करुणा अर्थात् दया, सहानुभूति र मानवताको भाव हो जुन हरेक मानव हृदयमा जन्मन्छ। यो भाव मानिसलाई अरूको दुःख बुझ्न, त्यसलाई कम गर्न र सघाउन प्रेरित गर्छ। हृदयले बोलाएको करुणाको आवाजले मात्र मानव जीवनमा साँचो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यो आवाज दया, प्रेम, र मानवीयता को प्रतिध्वनि हो जुन  मनको सतहमा मात्र नभई गहिरो आध्यात्मिक र नैतिक तहमा पनि बजिरहन्छ।जीवनमा करुणा नहुनु भनेको मानवत्वको अभाव हुनु हो। सामाजिक सम्बन्धहरू, परिवार, समुदाय र राष्ट्र सबै करुणाको आधारमा टेकेका हुन्छन्। एक व्यक्तिको करुणाले नै समाजमा सद्भाव, प्रेम र सहयोग फैलाउँछ।हृदयलाई प्रायः मानवको भावनात्मक केन्द्र भनिन्छ। तर शास्त्रीय दार्शनिकहरूले हृदयलाई शरीर मात्र नभई चेतना र आत्माको केन्द्र पनि मानेका छन्। जब करुणा हृदयबाट निस्कन्छ, त्यो  भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन, आध्यात्मिक जागरणको संकेत पनि हो।

हृदयले बोलाएको करुणाको आवाजले मानिसलाई आत्मविश्लेषण गर्न र आफ्नो अहंकारलाई घटाएर अरूलाई माया गर्न सिकाउँछ। जब हामीले अरूको पीडालाई बुझ्छौं, तब हाम्रो जीवनमा विनम्रता, प्रेम र सहिष्णुता जन्मिन्छ।करुणाले मात्र मानिसलाई उच्च नैतिक स्तरमा पुर्याउँछ, जसले परिवार, मित्रता र सामाजिक सम्बन्धहरू बलियो बनाउँछ।आजको व्यस्त, प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिमैत्री संसारमा मानिसहरू प्रायः आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थमा फसेका छन्। यस्तो अवस्थामा हृदयले बोलाएको करुणाको आवाजलाई चुप लगाउन खोजिन्छ। तर त्यसले मानिसलाई असल जीवनको बाटोबाट डगमग बनाउँछ।

करुणा भावना मानवताको एक आधारभूत सद्गुण हो जसले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र शान्ति कायम गर्न सक्ने गहिरो शक्ति राख्दछ। करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने र त्यसलाई कम गर्ने मनोवृत्ति हो, जसले आत्मकेन्द्रित सोचबाट बाहिर ल्याएर अरूको दृष्टिकोणबाट जीवन हेर्न प्रेरित गर्छ।

आजको नेपाली समाजमा बढ्दो राजनीतिक ध्रुवीकरण, वर्गीय विभाजन, जातीय असहिष्णुता, धार्मिक कडपना, सामाजिक असमानता र वैमनस्यताले मेलमिलापको संस्कृति कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा करुणा एक साझा भावनात्मक सेतु बन्न सक्छ, जसले द्वन्द्वलाई संवादमा बदल्न सक्दछ। करुणाले मानिसलाई  आफ्नै स्वार्थ होइन, सम्पूर्ण समाजको भलाइ सोच्न प्रेरित गर्छ।हृदयबाट उब्जिएको करुणा निष्कलंक हुन्छ— यसमा कुनै शर्त हुँदैन, अपेक्षा हुँदैन। यस्तो करुणा नै मेलमिलापको जरो हो, जसले द्वेष, घृणा र हिंसालाई परास्त गर्न सक्दछ। विद्यालय, मन्दिर, मस्जिद, चर्च वा गुम्बामा सिकाइने नैतिक शिक्षाले पनि करुणालाई जीवनको मूल मान्यता बनाउनुपर्छ।

करुणा बिना मानवता अधुरो रहन्छ। समाज स्वार्थी, कठोर र अन्यायी बन्छ। करुणा नै नैतिकता, मानव अधिकार र दायित्वको आधार हो। यो भावना धर्म, दर्शन र सभ्यताको साझा सम्पत्ति हो। बुद्ध धर्ममा करुणा मुक्ति मार्गको मूल हो भने हिन्दू, इस्लाम, इसाई लगायतका धर्महरूमा पनि करुणालाई सर्वोच्च मानवीय गुण मानिएको छ। करुणाले सामाजिक समरसता कायम राख्न सहयोग गर्छ, जहाँ सबैले एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार्छन्। करुणावान व्यक्ति मात्र साँचो अर्थमा मानव हुन्छ। यसैले करुणा जीवनको मेरुदण्ड हो, जसले हामीलाई असल मानव बन्न सिकाउँछ र संसारलाई सुन्दर, शान्त र सजीव बनाउँछ।

मानव जीवनको सारभूत तत्व हो, जसले व्यक्तिगत स्तरदेखि सामाजिक संरचना, नीति निर्माण, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म प्रभाव पार्दछ। मनोविज्ञान, धर्मशास्त्र, समाजशास्त्र र इतिहासको अध्ययनले करुणालाई शान्ति, सहअस्तित्व र समृद्धिको जड मानिएको पुष्टि गर्छ।करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने र त्यसलाई कम गर्न सक्रिय प्रयास गर्ने भाव हो। जब एक व्यक्ति अरूको कष्टप्रति संवेदनशील बन्छ, त्यसले द्वन्द्वलाई कम गर्ने, मनमुटाव घटाउने र सहकार्य बढाउने वातावरण तयार पार्दछ।

वैज्ञानिक प्रमाणहरूले देखाएका छन् कि करुणायुक्त व्यवहार गर्दा शरीरमा अक्सिटोसिनजस्ता हार्मोनहरू स्रावित हुन्छन्, जसले तनाव कम गर्न, भावनात्मक सम्बन्धहरू सुदृढ बनाउन र सामाजिक मेलमिलाप बढाउन मद्दत गर्छ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयको एक अध्ययनले करुणाशील व्यक्तिहरू अरूको तुलनामा बढी सहयोगी, सामाजिक र मानसिक रूपमा सन्तुलित हुने देखाएको छ।न्यूरोविज्ञानले पनि करुणाको प्रभावलाई पुष्टि गरेको छ।

 करुणायुक्त व्यवहारले अक्सिटोसिनजस्ता “सम्बन्ध निर्माण गर्ने” हार्मोनहरू उत्पन्न गर्छ, जसले पारस्परिक विश्वास बढाउँछ र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।यी सबै पक्षहरू शान्तिपूर्ण समाज निर्माणका लागि अत्यावश्यक मानिन्छन्, किनभने करुणाले मानिसहरूबीच विश्वास, समझदारी र सद्भाव सिर्जना गर्छ, जसले दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्व र समृद्धिमा योगदान दिन्छ।

आजको प्रतिस्पर्धी संसारमा आत्मकेन्द्रित प्रवृत्तिको बढ्दो प्रभावले मानिसहरू संवेदनशून्य बन्दै गएका छन्। स्वार्थपरक सोचले सामाजिक विषमता, मानसिक तनाव र पारिवारिक विघटन बढाएको छ। यस्तो समयमै करुणा नै आत्मीयता, पारस्परिक सहयोग, र विश्वासको पुनर्स्थापनाको उपाय हो। करुणावान समाजले परोपकार, समावेशिता र सहिष्णुताको आधारमा सामाजिक पूँजी निर्माण गर्छ, जुन विकासको स्थायी आधार हो।