सहयात्री ढकाल
कोलम्बस, ओहायो।
नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड तिहारको सांस्कृतिक उल्लासलाई समेट्दै ‘घुमेर आयो तिहार फेरि’ बोलको नयाँ गीत सार्वजनिक भएको छ। पुरानो लोकभाकालाई नयाँ स्वर र प्रस्तुतिमार्फत पुनर्जीवन दिने उद्देश्यले तयार गरिएको यस गीतमा भुटानी मूलका नेपालीभाषी सर्जक दिल खड्का र गायिका उषा मालाहा सिमरनको स्वर रहेको छ।

यो गीत तिहारको रमाइलो वातावरण चित्रण गर्ने सांगीतिक प्रस्तुति मात्र होइन, नेपालीभाषी भुटानी समुदायका अग्रज सर्जक स्वर्गीय मनि लुङ्गेलीको सांगीतिक विरासतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयाससमेत हो। पुरानो लोकभाकाको मौलिकता जोगाउँदै नयाँ शब्द र स्वरमार्फत प्रस्तुत गरिएको यस सिर्जनाले समुदायको सांस्कृतिक स्मृति र लोकसंगीतको पुस्तान्तरणलाई जोडेको छ।

स्वर्गीय मनि लुङ्गेलीको पुरानो भाकामा नयाँ सिर्जना

‘घुमेर आयो तिहार फेरि’ गीतको आधार स्वर्गीय मनि लुङ्गेलीले संकलन गरी नेपालीभाषी भुटानी समुदायमा परिचित गराएको पुरानो लोकभाका हो। समयसँगै ओझेलमा पर्न सक्ने उक्त सांगीतिक धरोहरलाई खोजी तथा संकलन गरेर नयाँ स्वरूपमा प्रस्तुत गर्ने काम सर्जक दिल खड्काले गरेका हुन्।

पुरानो धुनको मौलिकता जोगाउँदै त्यसमा नयाँ शब्द संयोजन गरिएको छ। यसरी पुरानो भाकालाई नयाँ पुस्ताको रुचि र प्रस्तुतिसँग जोड्ने प्रयास गरिएको छ। यसले अग्रज सर्जकको योगदानलाई सम्मान गर्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई आफ्नै समुदायको लोकसंगीतसँग परिचित गराउने अवसरसमेत प्रदान गरेको छ।

गीतमा दिल खड्का र उषा मालाहा सिमरनको स्वर रहेको छ। संगीत संयोजन सुभाष सिन्चुरीले गरेका छन्। बाँसुरीमा गोपाल देव, सारङ्गीमा मनिसे गन्धर्व र मादलमा पुसन राजले साथ दिएका छन्। गीतको रेकर्डिङ, मिक्सिङ तथा मास्टरिङ एसएम स्टुडियोमा गरिएको हो भने जीटुजी मिडियामार्फत सार्वजनिक गरिएको छ।

बाँसुरी, सारङ्गी र मादलजस्ता परम्परागत नेपाली बाजाको प्रयोगले गीतमा लोकसंगीतको मौलिक स्वाद थपेको छ। तिहारको सांस्कृतिक परिवेशसँग मेल खाने धुन र प्रस्तुतिले गीतलाई चाडपर्व विशेष बनाएको छ।

तिहारको सम्झना र प्रवासी जीवनको सांस्कृतिक सम्बन्ध

तिहार नेपाली समाजमा उज्यालो, भाइचारा, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक एकताको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। देउसी–भैलो, मादलको ताल, सामूहिक गायन र घरआँगनमा झिलिमिली बत्ती बाल्ने परम्पराले यस पर्वलाई विशेष बनाउँछन्।

नेपालबाहिर रहेका नेपालीभाषी समुदायका लागि तिहार आफ्नो भाषा, संस्कृति र जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध पुनः स्मरण गर्ने अवसर पनि हो। विशेषगरी प्रवासमा हुर्किरहेको नयाँ पुस्तालाई आफ्ना चाडपर्वका गीत, भाका र परम्परासँग परिचित गराउन यस्ता सांगीतिक सिर्जनाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

‘घुमेर आयो तिहार फेरि’ ले यही सांस्कृतिक भावनालाई समेटेको छ। गीतमार्फत तिहारको उल्लाससँगै पुरानो लोकभाकाको स्मृति पनि नयाँ पुस्तामा पुर्‍याउने प्रयास गरिएको छ। यस अर्थमा गीत मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई समुदायको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने एउटा सिर्जनात्मक पहल पनि हो।

भुटानदेखि अमेरिकासम्म दिल खड्काको सांगीतिक यात्रा

सन् १९८० मा भुटानको गेलेफुमा जन्मिएका दिल खड्काको सांगीतिक रुचि बाल्यकालदेखि नै विकसित भएको हो। बाल्यकालमा बाँसबाट आफैँ बाँसुरी बनाएर बजाउने उनको रुचि पछि नेपालका शरणार्थी शिविरमा रहँदा पनि निरन्तर रह्यो। त्यहाँ मन्दिरमा भजन गाउने क्रममा उनले हार्मोनियम र ढोलकसँग परिचित हुने अवसर पाए।

शिविरको कठिन जीवन, सीमित स्रोतसाधन र अनेकौँ पारिवारिक तथा सामाजिक चुनौतीका बाबजुद उनले संगीतप्रतिको आफ्नो रुचिलाई जीवित राखे। औपचारिक प्रशिक्षण र पर्याप्त अवसरको अभावमा पनि स्वाध्ययन तथा निरन्तर अभ्यासमार्फत सांगीतिक यात्रालाई अघि बढाउँदै आएका खड्काको यात्रा संघर्ष, आत्मविश्वास र सिर्जनाप्रतिको समर्पणसँग जोडिएको छ।

सन् २०१० मा अमेरिका पुनर्वास भएपछि पारिवारिक जिम्मेवारी र जीविकोपार्जनका कारण केही समय संगीतबाट टाढा रहनुपरे पनि उनले आफ्नो सिर्जनात्मक यात्रालाई पुनः अघि बढाए।

सन् २००५ मा ‘उदाउँदा तारा’ नामक सांगीतिक प्रस्तुतिसँग जोडिएको उनको प्रारम्भिक यात्रा हुँदै सन् २०१८ मा संगीतकार दीपक जङ्गमसँग सहकार्य गरी ‘दिलाभाष’ एल्बम सार्वजनिक भयो। त्यसपछि सन् २०२२ मा आफ्नै शब्द र संगीतमा ‘दिलाभाष–२’ सार्वजनिक गरेका थिए। उनका अन्य सिर्जनाहरू पनि प्रकाशन तथा सार्वजनिक हुने क्रममा रहेका छन्।

सिर्जनासँगै सांस्कृतिक विरासतको संरक्षण

नेपालीभाषी भुटानी समुदायका धेरै पुराना लोकगीत र भाकाहरू लिखित अभिलेखभन्दा पनि मौखिक परम्परामार्फत पुस्तौँदेखि जीवित छन्। अग्रज सर्जकहरूको निधनसँगै उनीहरूले संकलन गरेका वा सिर्जना गरेका गीत र धुनहरू हराउने जोखिम पनि उत्तिकै छ।

त्यसैले पुराना भाकाको खोजी, संकलन, सर्जकको पहिचान र व्यवस्थित अभिलेखीकरण आजको आवश्यकता बन्दै गएको छ। स्वर्गीय मनि लुङ्गेलीले समुदायमा परिचित गराएको पुरानो लोकभाकालाई नयाँ स्वरमा प्रस्तुत गर्नु यसै दिशाको एउटा प्रयास हो।

‘घुमेर आयो तिहार फेरि’ ले तिहारको सांगीतिक उल्लाससँगै अग्रज सर्जकको योगदानलाई स्मरण गराएको छ। नयाँ पुस्ताले यो गीत सुन्दा मनोरञ्जनसँगै यसको पछाडिको सांस्कृतिक इतिहास र सिर्जनात्मक विरासतबारे पनि जान्न सकोस् भन्ने दृष्टिले यो प्रयास अर्थपूर्ण देखिन्छ।

संगीत समयसँगै नयाँ स्वरूपमा प्रस्तुत हुँदै जान्छ, तर त्यसको मौलिक जरा र सिर्जनाकर्ताको योगदान बिर्सनु हुँदैन। पुरानो पुस्ताले जोगाएको लोकभाकालाई नयाँ पुस्ताले नयाँ स्वरमा जीवन्त बनाउनु नै सांस्कृतिक विरासतको निरन्तरता हो।

पुरानो पुस्ताले जोगाएको भाका, नयाँ पुस्ताले दिएको स्वर—‘घुमेर आयो तिहार फेरि’ यही सांगीतिक पुस्तान्तरणको एउटा प्रयास बनेको छ।

गीत हेर्न तथा सुन्न: