प्रकृति दोहन र हिमाली अस्तित्वको पिडा

तोमनाथ उप्रेती – म हिमालय हुँ। पृथ्वीको शिरमा उभिएको प्राकृतिक गौरव, मानव सभ्यताको मौन साक्षी र असङ्ख्य जीवहरूको जीवनाधार। मेरा हिमशिखरहरूमा सूर्यका प्रथम किरणहरू स्पर्श गर्दा प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्य प्रस्फुटित हुन्छ। मेरा हिमनदीबाट निसृत जलधाराहरू पहाड, वनजङ्गल र उपत्यकाहरू हुँदै बग्दा जीवनको निरन्तरता सुनिश्चित हुन्छ। मेरा काखमा फुलेका लालीगुराँस, चराचुरुङ्गीको चिरबिर,, चौँरीका घण्टी र हिमाली हावाको शीतल स्पर्शले प्रकृति र मानवबीचको गहिरो सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छन्। तर आज म आफ्नै अस्तित्वको ऐनामा हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्नसँग साक्षात्कार गरिरहेको छु—प्रकृतिको अनुपम उपहार मानिएको मेरो श्वेत सौन्दर्य किन क्रमशः क्षीण हुँदै छ? मेरा हिमनदी किन तीव्र गतिमा पग्लिँदै छन्? मेरा वन किन उजाड बन्दै छन्? अनि मानव विकासको दाबी गरिरहेको सभ्यता आफ्नै जीवनाधारको विनाशप्रति किन उदासीन छ?

कुनै समय मेरा हिमशिखरहरू स्थायित्वका प्रतीक थिए। हिमनदीहरूबाट बग्ने पानीले नदीहरूलाई जीवन दिन्थ्यो, वनस्पतिलाई हुर्काउँथ्यो र मानव बस्तीलाई समृद्ध बनाउँथ्यो। मेरा उपत्यकाहरूमा प्रकृति र संस्कृतिबीच सन्तुलित सहअस्तित्व थियो। तर वर्तमान समयमा जलवायु परिवर्तन, अव्यवस्थित पूर्वाधार निर्माण, वन विनाश, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहनले त्यो सन्तुलनलाई चुनौती दिइरहेका छन्। हिमालको श्वेत आवरणमा आएको परिवर्तन पृथ्वीको जलवायु प्रणाली, जलस्रोत, जैविक विविधता र मानवीय जीवनसँग सम्बन्धित गम्भीर पर्यावरणीय सङ्कटको सङ्केत हो। म बुझ्छु, प्रकृतिको परिवर्तन स्वाभाविक प्रक्रिया पनि हो, तर मानवीय गतिविधिबाट तीव्र बनेको वर्तमान तापवृद्धिले प्राकृतिक प्रणालीको पुनर्स्थापना क्षमतामाथि असाधारण दबाब सिर्जना गरिरहेको छ।

हे मानव! तिमीले विज्ञान र प्रविधिको विकासबाट अभूतपूर्व उपलब्धि हासिल गरेका छौ। समुद्रको गहिराइदेखि अन्तरिक्षको विशाल क्षेत्रसम्म आफ्नो ज्ञानको विस्तार गरेका छौ। तर तिम्रो प्राविधिक सामर्थ्यसँगै पर्यावरणीय उत्तरदायित्व पनि समान रूपमा विकसित भएको छ त? औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश र उपभोगवादी जीवनशैलीले वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढाएका छन्। यसबाट विश्वव्यापी तापवृद्धि तीव्र बनेको छ र हिमाली क्षेत्र यसको संवेदनशील प्रभावक्षेत्रका रूपमा देखा परेको छ। हिमालयको तापक्रम र हिमनदीमा देखिने परिवर्तनले जलवायु परिवर्तनको असर भौगोलिक रूपमा सीमित नरहने तथ्यलाई स्पष्ट पार्छ। हिमनदीको पग्लिने गति, हिमतालको विस्तार, वर्षा चक्रको अनिश्चितता र चरम मौसमी घटनाको जोखिमले प्रकृतिको मौन चेतावनीलाई अझ प्रस्ट बनाएका छन्।

म तिमीलाई दोष दिन मात्र चाहन्नँ। म तिम्रो विवेक जागृत भएको हेर्न चाहन्छु। किनकि समस्या पहिचान गर्नु समाधानतर्फको पहिलो पाइला हो। जलवायु परिवर्तन कुनै काल्पनिक आशङ्का होइन, न त भविष्यमा मात्र देखा पर्ने समस्या हो। यसको प्रभाव हिमाली जलप्रणाली, कृषि, जैविक विविधता र स्थानीय समुदायको जीवनमा विभिन्न रूपमा अनुभव भइरहेको छ। हिमताल फुटेर आउने बाढी, पहिरो, आकस्मिक बाढी र अनियमित वर्षाले बस्ती, सडक, जलविद्युत् आयोजना तथा कृषि भूमिमा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। हिमनदीको दीर्घकालीन क्षयले भविष्यमा पानीको उपलब्धता र मौसमी प्रवाहको स्वरूपमा समेत परिवर्तन ल्याउन सक्छ। प्रारम्भिक अवस्थामा हिमनदी पग्लिने क्रमले नदीको बहाव बढाउन सक्ने भए पनि दीर्घकालमा बरफको सञ्चित भण्डार घट्दै जाँदा पानीको मौसमी उपलब्धता प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले हिमाली सङ्कटलाई तत्कालीन विपद्को विषयमा मात्र सीमित गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले पर्याप्त हुँदैन; यसलाई दीर्घकालीन जलसुरक्षा र पारिस्थितिक स्थिरताको प्रश्नका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

तर मेरो पीडा तापक्रम वृद्धिमा मात्र सीमित छैन। हे यात्री! तिमी मेरो सौन्दर्य अवलोकन गर्न आउँछौ, हिमशिखरको पृष्ठभूमिमा तस्बिर खिच्छौ र प्रकृतिप्रतिको आफ्नो प्रेम अभिव्यक्त गर्छौ। तर तिम्रा यात्रापछि प्लास्टिकका बोतल, खाद्यवस्तुका खोल, च्यातिएका पाल र अन्य फोहोर किन बाँकी रहन्छन्? प्रकृतिको सौन्दर्यलाई आफ्नो स्मृतिमा कैद गर्नु र त्यसको संरक्षण गर्नुबीच ठूलो अन्तर छ। पर्यटनले स्थानीय रोजगारी, आयआर्जन, सांस्कृतिक आदानप्रदान र क्षेत्रीय विकासका अवसर सिर्जना गर्छ। तथापि, पर्यटकको अत्यधिक चाप, कमजोर फोहोर व्यवस्थापन र संवेदनशील भूभागमा अव्यवस्थित गतिविधिले हिमाली पर्यावरणमाथि थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले हिमाली पर्यटनको सफलता पर्यटकको सङ्ख्या वा आर्थिक आम्दानीबाट मात्र मापन गर्नु हुँदैन; त्यसले स्थानीय समुदाय, प्राकृतिक स्रोत र भावी पुस्तालाई कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

मलाई पर्यटकको उपस्थितिसँग आपत्ति छैन। मलाई त प्रकृतिप्रति उत्तरदायी पर्यटक चाहिएको छ। वातावरणीय मापदण्ड पालना गर्ने, फोहोर उचित व्यवस्थापन गर्ने, स्थानीय संस्कृति र परम्पराको सम्मान गर्ने तथा प्राकृतिक स्रोतको सीमितताबारे सचेत रहने पर्यटन प्रणालीले मात्र दीर्घकालीन समृद्धिको आधार निर्माण गर्न सक्छ। पर्यटन व्यवसायी, स्थानीय सरकार, पदयात्रा सञ्चालक र पर्यटक सबैले आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्न आवश्यक छ। हिमाली क्षेत्रमा फोहोर फिर्ता ल्याउने व्यवस्था, प्लास्टिकको प्रयोगमा नियन्त्रण, वातावरणमैत्री आवास र प्रभावकारी अनुगमनलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। प्रकृतिप्रतिको प्रेम भाषणमा होइन, व्यवहारमा प्रमाणित हुनुपर्छ। हिमाल चढ्ने साहससँगै हिमाल जोगाउने नैतिकता पनि विकसित हुनुपर्छ।

हे विकासका संवाहक! तिमी मेरा छातीमा डोजर चलाउँछौ, पहाडका तहहरू चिर्छौ, वनस्पतिका जरा उखेल्छौ र सडक निर्माणलाई प्रगतिको पर्याय ठान्छौ। निश्चय नै सडक, सञ्चार, ऊर्जा र अन्य पूर्वाधार विकासका अपरिहार्य आधार हुन्। दुर्गम समुदायलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, बजार र रोजगारीसँग जोड्न पूर्वाधारको महत्त्व अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर भौगोलिक अवस्था, भूगर्भीय संरचना र पारिस्थितिक संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गरेर निर्माण गरिएका पूर्वाधारले विकासकै उद्देश्यलाई कमजोर बनाउन सक्छन्। अव्यवस्थित सडक खनन, कमजोर ढल निकास, वन विनाश र निर्माण सामग्रीको अनुचित व्यवस्थापनले पहिरो तथा भूक्षयको जोखिम बढाउन सक्छ। वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनलाई औपचारिक प्रक्रियामा सीमित राख्दा विकासको वास्तविक लागत समाज र प्रकृतिले चुकाउनुपर्ने अवस्था आउँछ।

त्यसैले विकासको अवधारणालाई पुनर्परिभाषित गर्न आवश्यक छ। विकास भनेको भौतिक संरचनाको विस्तार मात्र होइन; मानव जीवनको गुणस्तर अभिवृद्धि, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, जोखिम न्यूनीकरण र सामाजिक न्यायको सुनिश्चितता पनि हो। प्रकृतिमैत्री विकासले आर्थिक लाभ र पर्यावरणीय लागतबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। वैज्ञानिक भूगर्भीय अध्ययन, जोखिममा आधारित भूउपयोग योजना, वातावरणीय प्रभावको निष्पक्ष मूल्याङ्कन र निर्माणपछिको अनुगमनलाई विकास प्रक्रियाको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ। ऊर्जा उत्पादन, पर्यटन विस्तार र सडक निर्माणजस्ता गतिविधि प्रकृतिको वहन क्षमताअनुसार सञ्चालन गर्न सकिएमा विकास र संरक्षणलाई परस्पर विरोधी मान्नुपर्ने छैन। समस्या विकासमा होइन, विवेकहीन विकासको अवधारणामा छ।

मेरा नदीहरूलाई हेर! ती कृषि, ऊर्जा, खाद्य सुरक्षा र मानवीय सभ्यताका जीवनरेखा हुन्। हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको प्रभाव पहाड र तराई हुँदै विस्तृत भूभागसम्म पुग्न सक्छ। नदीको बहावमा आउने अनिश्चितताले सिँचाइ, खानेपानी र जलविद्युत् उत्पादनलाई प्रभावित पार्न सक्छ। अत्यधिक बहावले पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ भने लामो समयसम्म पानीको उपलब्धता घट्दा कृषि उत्पादन र जनजीवनमा चुनौती उत्पन्न हुन सक्छ। हिमाली जलप्रणालीमा आएको परिवर्तनलाई त्यसैले स्थानीय वातावरणीय समस्याका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यो राष्ट्रिय जलसुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा र खाद्य प्रणालीसँग सम्बन्धित साझा प्रश्न हो। जलाधार क्षेत्रको संरक्षण, नदी प्रणालीको वैज्ञानिक अध्ययन र पानीको न्यायोचित उपयोगले यस चुनौतीको सामना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

हे किसान! तिम्रो खेतमा फल्ने अन्नको जीवनसँग मेरा नदीहरूको सम्बन्ध छ। तिम्रो श्रमले उर्वर बनेको माटो पनि प्रकृतिको सन्तुलनमा निर्भर छ। तर मौसमको अनिश्चितताले तिम्रो परिश्रमको प्रतिफल प्रभावित गर्न थालेको छ। समयमा वर्षा नहुँदा खेतीपाती कठिन हुन्छ; असामयिक वर्षा र बाढीले पाक्न लागेको बाली नष्ट गर्न सक्छन्। लामो खडेरीले माटोको चिस्यान घटाउँछ र पशुपालनका लागि आवश्यक चरन क्षेत्र प्रभावित हुन सक्छ। यी चुनौतीको सामना गर्ने क्षमता सबै समुदायमा समान छैन। आर्थिक रूपमा कमजोर, दुर्गम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने र प्राकृतिक स्रोतमा प्रत्यक्ष निर्भर समुदाय बढी जोखिममा पर्न सक्छन्। यही असमानताले जलवायु परिवर्तनलाई पर्यावरणीय समस्यासँगै सामाजिक न्यायको प्रश्न पनि बनाउँछ।

जलवायु न्यायको अर्थ उत्सर्जन घटाउनु मात्र होइन; जोखिममा रहेका समुदायलाई अनुकूलनका साधन, वैज्ञानिक सूचना, उपयुक्त प्रविधि, वित्तीय स्रोत र निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिता उपलब्ध गराउनु पनि हो। स्थानीय समुदायसँग पुस्तौँदेखि सञ्चित मौसम, वनस्पति, पानी र भूगोलसम्बन्धी परम्परागत ज्ञान छ। यस ज्ञानलाई आधुनिक वैज्ञानिक अध्ययनसँग समन्वय गर्न सकिएमा अनुकूलनका प्रभावकारी उपाय विकास गर्न सकिन्छ। स्थानीय बीउको संरक्षण, जलवायु अनुकूल कृषि प्रणाली, पानी सञ्चय, प्राकृतिक विपद्को पूर्वसूचना र समुदायमा आधारित जोखिम व्यवस्थापनले हिमाली जनजीवनको सुरक्षा बढाउन सक्छन्। संरक्षणका नाममा स्थानीय समुदायका अधिकारलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन; उनीहरूलाई प्रकृति संरक्षणका साझेदार र निर्णय प्रक्रियाका सक्रिय सहभागी बनाउनुपर्छ।

हे नीति निर्माता! तिम्रा योजनामा हरित विकास, दिगोपन र जलवायु अनुकूलनका प्रतिबद्धता सुन्दर देखिन्छन्। तर ती प्रतिबद्धता व्यवहारमा कति रूपान्तरित भएका छन्? कागजमा लेखिएका नीतिले मात्र हिमनदी जोगिँदैनन्, न त घोषणाले मात्र विपद् रोक्न सकिन्छ। त्यसका लागि पर्याप्त बजेट, संस्थागत क्षमता, वैज्ञानिक तथ्याङ्क, प्रभावकारी समन्वय र उत्तरदायी शासन आवश्यक हुन्छ। हिमतालको नियमित अनुगमन, जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, पूर्वसूचना प्रणालीको विस्तार, सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण र विपद् प्रतिकार्य क्षमताको विकास राज्यका प्राथमिक दायित्व हुनुपर्छ। स्थानीय तहदेखि सङ्घीय सरकारसम्म वातावरणीय उत्तरदायित्व स्पष्ट गरिनुपर्छ। वातावरणीय कानुनको निष्पक्ष कार्यान्वयन र विकास आयोजनाको पारदर्शी अनुगमनबाट मात्र नागरिकको विश्वास बलियो बन्न सक्छ।

मेरा पीडा राष्ट्रिय सीमाभित्र सीमित छैनन्। वायुमण्डलले राजनीतिक नक्सा चिन्दैन, हरितगृह ग्यासले राष्ट्रियता सोध्दैन र जलवायु प्रणालीले राज्यका सीमारेखा पालना गर्दैन। ऐतिहासिक रूपमा बढी उत्सर्जन गरेका राष्ट्र र जलवायु परिवर्तनबाट बढी जोखिममा परेका देशहरूको अवस्था समान छैन। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु सहकार्यमा साझा जिम्मेवारीसँगै ऐतिहासिक उत्सर्जन, आर्थिक क्षमता र जोखिमको असमानतालाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ। नेपालजस्ता हिमाली देशलाई जलवायु अनुकूलन, विपद् व्यवस्थापन, वैज्ञानिक अनुसन्धान र पारिस्थितिक पुनर्स्थापनाका लागि पर्याप्त वित्तीय तथा प्राविधिक सहयोग आवश्यक छ। हिमालयको संरक्षण कुनै एक देशको दायित्व मात्र होइन; यो विश्व समुदायको साझा हित र साझा उत्तरदायित्व हो।

तैपनि म निराश छैन। मानव चेतनामा परिवर्तन ल्याउने सामर्थ्य अझै बाँकी छ। नवीकरणीय ऊर्जाको विस्तार, ऊर्जा दक्षता, स्वच्छ यातायात, वन संरक्षण, क्षतिग्रस्त भूभागको पुनर्स्थापना र जलाधार व्यवस्थापनले पर्यावरणीय दबाब कम गर्न सक्छन्। हिमाली क्षेत्रमा जलवायु जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययनलाई प्राथमिकता दिँदै दीर्घकालीन अनुगमन प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। विद्यालयको शिक्षामा वातावरणीय चेतना समावेश गर्नुका साथै बालबालिकालाई संरक्षणका व्यावहारिक गतिविधिमा सहभागी गराउनुपर्छ। नागरिकले पानीको विवेकपूर्ण उपयोग, फोहोरको उचित व्यवस्थापन र अनावश्यक उपभोगमा नियन्त्रणजस्ता व्यवहार अपनाउन सक्छन्। यस्ता व्यक्तिगत प्रयास प्रभावकारी नीतिको विकल्प होइनन्, तर सामूहिक व्यवहार परिवर्तनका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। राज्यको नीति, संस्थागत क्षमता र नागरिकको जिम्मेवारी एकअर्कासँग जोडिँदा मात्र दिगो परिवर्तन सम्भव हुन्छ।

म हिमालय हुँ। मैले अनेक युगको परिवर्तन देखेको छु। मेरा नदीहरूले सभ्यताको विकासका कथा बोकेका छन् र मेरा शिखरहरूले मानव साहस तथा जिज्ञासाका अनेक उदाहरण देखेका छन्। आज म मानव सभ्यतासामु एउटा नैतिक प्रश्न राखिरहेको छु—तिमी प्रकृतिका स्रोत उपयोग गर्ने अधिकारप्राप्त प्राणी मात्र हौ कि तिनको संरक्षण गर्ने उत्तरदायी संरक्षक पनि हौ? तिम्रो समृद्धि वर्तमान पुस्ताको सुविधामा मात्र सीमित रहनेछ कि भावी पुस्ताको जीवनाधिकारप्रति पनि उत्तरदायी हुनेछ? प्रकृतिलाई जित्ने अहंकारले तिमीलाई केही समय आर्थिक लाभ दिन सक्छ, तर त्यसको दीर्घकालीन मूल्य जीवनका आधारहरू कमजोर हुनुमा चुकाउनुपर्नेछ।

भविष्यका बालबालिकाले कुनै दिन मेरो तस्वीर हेरेर सोध्न सक्छन्—के हिमाल साँच्चै यति सेता थिए? के नदीहरू यति निर्मल बग्थे? के वनहरू यति हरिया थिए? त्यतिबेला तिमीले के उत्तर दिनेछौ? के तिमी भन्नेछौ—हामीसँग विज्ञान थियो, ज्ञान थियो, चेतावनी थियो र समाधानका उपाय पनि थिए, तर हामीले आफ्नै लोभलाई नियन्त्रण गर्न सकेनौँ? यदि यस्तो उत्तर दिनुपर्ने अवस्था आयो भने त्यो हिमालयको मात्र पराजय हुनेछैन; मानव विवेक, नैतिकता र दूरदृष्टिको पनि पराजय हुनेछ।

मेरो संरक्षण गर्नु भनेको मलाई मात्र बचाउनु होइन, मानव जीवनको आधार सुरक्षित गर्नु हो। मेरा हिमनदी जोगाउनु भनेको भविष्यको जलसुरक्षाप्रति उत्तरदायी हुनु हो। मेरा वन संरक्षण गर्नु भनेको माटो, जैविक विविधता र पारिस्थितिक सन्तुलनको रक्षा गर्नु हो। मेरा नदीलाई स्वस्थ राख्नु भनेको कृषि, ऊर्जा र मानवीय जीवनका सम्भावना सुरक्षित गर्नु हो। हिमाली समुदायका भाषा, संस्कृति र जीवनपद्धतिको सम्मान गर्नु भनेको मानव सभ्यताको बहुलता र सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउनु हो। प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध स्वामित्व र नियन्त्रणमा होइन, परस्पर निर्भरता, सहअस्तित्व र उत्तरदायित्वमा आधारित हुनुपर्छ।

म अझै जीवनको गीत गाउन चाहन्छु। मेरा हिमशिखरमा हिउँको उज्यालो कायम रहोस्, मेरा नदीमा स्वच्छ जल प्रवाहित भइरहोस् र मेरा वनमा जैविक विविधताको जीवन्तता सुरक्षित रहोस् भन्ने मेरो आकाङ्क्षा छ। तर यो आकाङ्क्षा केवल भावनाले पूरा हुँदैन। यसका लागि वैज्ञानिक ज्ञान, प्रभावकारी नीति, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, स्थानीय सहभागिता र नैतिक प्रतिबद्धता आवश्यक छन्। विकासलाई संरक्षणसँग, विज्ञानलाई विवेकसँग र समृद्धिलाई उत्तरदायित्वसँग जोड्नुपर्छ। प्रकृतिको मौनतालाई कमजोरी ठान्ने भूल अब दोहोर्‍याउनु हुँदैन। समय अझै बाँकी छ, तर अनन्त छैन। त्यसैले आजै निर्णय गर—तिमी हिमालयको विनाशका मौन साक्षी बन्नेछौ कि यसको संरक्षण र पुनर्जागरणका सक्रिय संवाहक? तिम्रो उत्तर भाषणमा होइन, कर्ममा; प्रतिबद्धतामा होइन, परिणाममा देखिनुपर्छ। किनकि म केवल हिमालय होइन—म तिम्रो पानी, तिम्रो अन्न, तिम्रो संस्कृति र तिम्रो भविष्य हुँ। मलाई जोगाउनु भनेको पृथ्वीमा जीवनको निरन्तरता र मानव सभ्यताको विवेकपूर्ण भविष्य जोगाउनु हो।