मानव जीवनको वास्तविक उन्नति यसको आधार नैतिकता, आत्मअनुशासन र मानवीय गुणहरूमा निहित हुन्छ। यिनै गुणहरूमध्ये विनम्रता र सहिष्णुता दुई अत्यन्त महत्वपूर्ण स्तम्भ हुन्, जसले व्यक्तिको आन्तरिक विकासलाई सुदृढ बनाउँदै समग्र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्। जब यी गुणहरू व्यक्तित्वमा समाहित हुन्छन्, तब उन्नतिको मार्ग सहज र स्थायी बन्छ।

विनम्रता आफूलाई सधैं सिक्ने स्थितिमा राख्नु हो। यो कमजोरी होइन, बरु आत्मविश्वासको उच्चतम रूप हो। विनम्र व्यक्ति आफ्नो सीमितता स्वीकार गर्न सक्छ, अरूबाट सिक्न तयार हुन्छ र सफलता प्राप्त गर्दा पनि अहंकारमा डुब्दैन। यस्तो सोचले व्यक्तिलाई निरन्तर सुधारतर्फ प्रेरित गर्छ। जब अहंकार हट्छ, तब ज्ञानको ढोका खुल्छ, र यही ज्ञानले उन्नतिको मार्ग प्रशस्त गर्छ। त्यसैले, विनम्रता उन्नतिको पहिलो चरण हो।

त्यसैगरी, सहिष्णुता समाजमा सहअस्तित्वको आधार हो। विभिन्न विचार, संस्कार र विश्वास भएका मानिसहरूबीच सहकार्य सम्भव बनाउन सहिष्णुता अपरिहार्य हुन्छ। असहिष्णुताले द्वन्द्व, विभाजन र अस्थिरता जन्माउँछ, जबकि सहिष्णुताले समझदारी, सम्मान र शान्तिको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्ति अरूको विचारलाई सम्मान गर्न सिक्छ, तब उसले व्यापक दृष्टिकोण विकास गर्छ, जसले निर्णय क्षमतालाई अझ परिपक्व बनाउँछ। यसरी सहिष्णुता केवल सामाजिक गुण मात्र नभई, व्यक्तिगत उन्नतिको आधार पनि हो।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानिसहरू प्रायः छिटो सफलता खोज्छन्, जसका कारण उनीहरूमा अधैर्य, अहंकार र असहिष्णुता बढ्न सक्छ। तर यस्तो प्रवृत्तिले दीर्घकालीन उन्नतिलाई कमजोर बनाउँछ। साँचो प्रगति भनेको स्थायित्व र सन्तुलनमा आधारित हुन्छ, जुन केवल विनम्रता र सहिष्णुताबाट सम्भव हुन्छ। यी गुणहरूले व्यक्तिलाई संकटको अवस्थामा पनि धैर्य राख्न, सही निर्णय लिन र अरूसँग समन्वय गर्न सक्षम बनाउँछन्।

शिक्षा, परिवार र समाजले यी गुणहरूको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। बाल्यकालदेखि नै नम्रता, सहकार्य र सहिष्णुताको अभ्यास गराइयो भने, त्यो व्यक्तित्वमा गहिरो रूपमा बस्छ। त्यसैले, शिक्षा प्रणालीले चरित्र निर्माण गर्ने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ। जब समाजमा यस्ता मूल्यहरूको प्रवर्द्धन हुन्छ, तब समग्र विकासको आधार बलियो बन्छ।

साँचो उन्नति भौतिक सफलता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा मात्र सीमित छैन, बरु यसले मानवीय जीवनको गहिरो आध्यात्मिक, नैतिक र मानसिक उन्नतिको संकेत गर्दछ। वास्तविक उन्नति त्यस्तो अवस्था हो जहाँ व्यक्ति मात्र होइन, समाज र राष्ट्र पनि समग्र रुपमा प्रगतिशील, दिगो र सुसंस्कृत हुन्छ। यस मार्गमा विनम्रता, सहिष्णुता र आत्मसाक्षात्कार तीनै तत्व अत्यन्तै महत्वपूर्ण छन्, जसले व्यक्तिको जीवनलाई संतुलित, विवेकपूर्ण र सत्कर्मी बनाउँछ।

विनम्रता मानव चरित्रको आधारभूत गुण हो। विनम्र व्यक्ति आफ्नो ज्ञान, क्षमता वा उपलब्धिलाई अरूमाथि देखाउने गर्दैन, बरु अरूको योगदानको सम्मान र मूल्याङ्कन गर्न जान्दछ। यसले व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई सकारात्मक बनाउँछ। विनम्रता बिना, मानिस स्वार्थ र अहंकारको गिरफ्तमा फस्छ र वास्तविक उन्नति सम्भव हुँदैन। विनम्रता मात्र होइन, यसले सिक्ने र सुधार्ने मानसिकता जन्माउँछ, जसले दीर्घकालीन विकास र आत्मसुधारको मार्ग खोल्दछ।

सहिष्णुता पनि उन्नतिको अपरिहार्य आधार हो। सहिष्णु व्यक्ति विवाद, असहमति र कठिन परिस्थितिमा पनि संयम र धैर्यता प्रदर्शन गर्न जान्दछ। सहिष्णुताले मात्र समाजमा शान्ति, सद्भाव र सहयोगको वातावरण कायम हुन्छ। व्यक्तिले अरूका विचार, दृष्टिकोण र अनुभवलाई स्वीकार गर्न सक्दा मात्र दिगो प्रगति सम्भव हुन्छ। सहिष्णुताले मानसिक तनाव घटाउँछ, निर्णयक्षमता बढाउँछ र व्यक्तिलाई सामाजिक उत्तरदायित्वको बोध गराउँछ।

आत्मसाक्षात्कार साँचो उन्नतिको तेस्रो स्तम्भ हो। आफ्नो वास्तविक स्वभाव, क्षमता, कमजोरी र उद्देश्यको समझ प्राप्त गर्ने अभ्यासले मानिसलाई आत्मनियन्त्रित, विवेकपूर्ण र नैतिक बनाउँछ। आत्मसाक्षात्कारले व्यक्ति  भौतिक सफलता पछ्याउने होइन, जीवनका मूल्य, कर्म र उद्देश्यको गहिरो बुझाइ प्रदान गर्छ। यसबाट व्यक्ति सामाजिक, नैतिक र आध्यात्मिक रूपमा सुदृढ हुन्छ, जसले  व्यक्तिगत उन्नति मात्र होइन, समग्र समाजको प्रगतिमा योगदान पुर्याउँछ।

विनम्रता, सहिष्णुता र आत्मसाक्षात्कार एक आपसमा अन्तर्सम्बन्धित छन्। विनम्रताले आत्मसाक्षात्कारलाई सजिलो बनाउँछ, सहिष्णुताले जीवनमा आएका चुनौतीलाई सहनशीलतापूर्वक सामना गर्न मद्दत गर्दछ, र आत्मसाक्षात्कारले जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्न र सही मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ। यी तीनै गुणहरू व्यक्तिको मानसिक, नैतिक र सामाजिक विकासका लागि अनिवार्य हुन्।

साँचो उन्नति बाह्य सफलता मात्र नभएर आन्तरिक शुद्धता, विवेकशीलता र सामाजिक उत्तरदायित्वको मिश्रण हो। विनम्रता, सहिष्णुता र आत्मसाक्षात्कारका माध्यमबाट व्यक्तिले जीवनका प्रत्येक चुनौती र अवसरलाई सकारात्मक र दिगो ढंगले उपयोग गर्न सक्छ। यही मार्ग अपनाउँदा मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको दीर्घकालीन समृद्धि र वास्तविक उन्नति सुनिश्चित हुन्छ। जीवनको प्रत्येक क्षेत्र—शिक्षा, व्यवसाय, समाज सेवा वा व्यक्तिगत सम्बन्ध—यी तीनै गुणको अभ्यासमार्फत पूर्णता पाउँछ।

साँचो उन्नतिको मार्ग विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताबाट मात्र खुल्छ। जीवनमा सफल हुनु बाह्य उपलब्धिहरू हासिल गर्नु होइन, आत्मिक रूपले सम्पन्न हुनु हो। विनम्रता त्यस्तो गुण हो जसले व्यक्तिलाई अरूको विचार, अनुभव र भावना बुझ्न सक्षम बनाउँछ। विनम्र व्यक्ति सधैं सिक्न तयार हुन्छ, आफ्ना कमजोरी स्वीकार्छ, र सुधारको प्रयासमा रहन्छ। यही सोचले उसलाई नयाँ अवसरहरू प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो शक्ति, सीमा, कर्तव्य र उद्देश्य बुझ्न सघाउँछ। आत्मसाक्षात्कारले अहंकार हटाउँछ र जीवनको गहिरो सत्यहरूप्रति जागरुक बनाउँछ। आत्मज्ञान भएको व्यक्ति स्थिर, धैर्यवान् र विवेकी हुन्छ, जसले उसको निर्णयलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

सहिष्णुता पनि उन्नतिको मूल आधार हो। विभिन्न विचार, संस्कार र व्यवहारलाई स्वीकार गर्न सक्ने क्षमता नै सहिष्णुता हो। सहिष्णु व्यक्ति द्वन्द्व सिर्जना गर्दैन, बरु मेलमिलाप र सहयोगमार्फत समाधान खोज्छ।यी तीन गुणहरू जीवनलाई सन्तुलित, सफल र सार्थक बनाउँछन्। जसले विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुतालाई आत्मसात गर्छ, ऊ साँचो उन्नति तर्फ अग्रसर हुन्छ — बाहिरी सफलता मात्र होइन, भित्री शान्ति र सन्तोष पनि प्राप्त गर्छ। यही हो जीवनको असली उचाइ।

अहंकारले मानिसलाई सिक्न, स्वीकार्न र सुधार गर्न अवरोध पुर्याउँछ। आफ्ना कमजोरी नदेख्ने र सधैं आफू ठीक छु भन्ने सोचले आत्मविकास रोकिन्छ। जब अरूको प्रशंसा हुन्छ, उसले ईर्ष्या गर्छ; आलोचना हुँदा रिसाउँछ। यिनै भावनात्मक असन्तुलनहरूले दुःख निम्त्याउँछ।साँचो सुख र शान्तिको लागि विनम्रता आवश्यक हुन्छ। जसले अहंकार त्याग्छ, ऊ नै आत्मज्ञान र आन्तरिक सन्तुष्तितर्फ अग्रसर हुन्छ। विनम्र मानिसले अरूको विचार सुन्छ, सिक्छ र आफ्नो गल्ती स्वीकार्न सक्दछ, जसले उसलाई सामाजिक रूपमा प्रिय र मानसिक रूपमा सशक्त बनाउँछ।त्यसैले, अहंकार त्याग्नु आत्मविकासको पहिलो कदम हो। आफूलाई सही तर सीमित बुझ्न सक्ने र अरूको मूल्य स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति नै जीवनमा साँचो सुख प्राप्त गर्न सक्छ। अहंकार जित्न सके दुःखको मूल कारण हट्छ र जीवन सहज, सरल र सुखमय बन्छ।

अहंकार अज्ञान हो, आसुरी हो, विनाश हो, पतन हो ।अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ । अहंकार अज्ञान हो, जसले सत्यलाई ओझेल पार्छ। यो आसुरी प्रवृत्ति हो, जसले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित बनाउँछ। अहंकारी व्यक्ति अरूको विचार, सुझाव र भावना बुझ्न असमर्थ हुन्छ। यथार्थलाई अस्वीकार गर्दै ऊ आफैलाई सर्वोच्च ठान्छ, जसले घमण्ड जन्माउँछ। यस्तै घमण्डले विनाशको ढोका खोल्छ। सम्बन्धहरू टुट्छन्, अवसरहरू गुम्छन्, आत्मिक शान्ति हराउँछ। अहंकारले मानिसलाई पतनको दिशामा धकेल्छ, जहाँ न त साँचो सुख भेटिन्छ न साँचो सफलता। साँचो उन्नतिको मार्ग विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताबाट मात्र खुल्छ। त्यसैले, अहंकारलाई त्याग्नु नै आत्मविकास र समृद्ध जीवनको पहिलो पाइला हो। अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो ।

अहंकारको रस लंडाई, झगडा ,द्धन्द क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्धैष, इर्श्या र वासना गर्नमा हुन्छ। अहंकारको प्रवृति आफूलाई ठूलो र अर्कोलाई सानो देख्ने किसिमको रहेको हुन्छ । ती अहंकाररुपी भूत जब व्यक्तिउपर हावी हुन्छन तव व्यक्तिको वुद्धि, विवेक, चेतना मर्न थाल्छ र व्यक्तिले वेहोसी एवं नसाको तालमा कार्य गर्छ साथै पछि होसमा आउंदा पश्चाताप गर्नुपर्ने अवस्था बाहेक अरु केहि पनि रहदैन ।

। मानिस जस्तोसुकै शक्तिशाली किन नहोस्, जस्तोसुकै ज्ञानी, तपस्वी,निस्वार्थी  त्यागी किन नहोस् यदि अहंकारलाई काबुमा राख्नबाट चुक्यो भने उसको पतन निश्चित छ ।  पौराणिक इतिहासमा यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू पाइन्छन् । भस्मासुर, शुम्भ–निशुम्भ, रावण, सबै वरदानी, शक्तिशाली भएर पनि अहंकारका कारण पतन भएका पौराणिक कथामा उल्लेखित अहंकारी पात्रहरू हुन् । धार्मिक मान्यताअनुसार पनि त्रेतायुगमा भएको रामायण युद्ध रावणको अहंकारले गर्दा भयो ।त्यसैगरी द्धापरयुगमा भएको महाभारत युद्ध पनि दूर्योधनको अहंकारको कारणबाटै हुन पुगेको मान्न सकिन्छ ।  महाभारतमा चेडी देशका नरेश शिशुपाल, अहंकारको कारण कृष्णको हातबाट मारिए । त्यस्तै हिरण्याक्ष र हिरण्यकश्यप जस्ता दैत्यहरू वरदानी भएर पनि अन्त भए । यी पौराणिक तथ्यहरू चाहे वास्तविक घटना हुन् चाहे कोही विद्वानले बनाएका कथा हुन् । दुःखको कारण अहंकार हो भन्ने सन्देश दिन्छन् ।

 व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एउटा महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो, अहंको मात्रा । यसको अर्थ हो उनको आत्माको सबैतर्फ अनि विद्यमान अन्धकार कति हटेको छ तथा उनको आफ्नो अन्तरात्माको साथ कति पहिचान स्थापित भएको छ ।आत्माको सबैतर्फ अन्धकार अर्थात अहंको अर्थ हो मनुष्यको त्यो प्रवृत्ति जहाँ उनको पहिचान  पञ्चज्ञानेन्द्रिय, मन एवं बुद्धिसम्म सीमित हुन्छ । त्यो अहं अर्थात आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको (आत्माको) आध्यात्मिक अज्ञान । हाम्रो आधुनिक शिक्षाप्रणाली र समाजले हामीलाई यही शिक्षा सिकाउछ कि हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो देह, मन एवं बुद्धि सम्मनै सीमित छ र हाम्रो वास्तविक अस्तित्व हाम्रो अन्तरात्मा हो, यो तथ्यबाट हामी अनभिज्ञ छौं ।

अहंकारी व्यक्तिले आफुलाई संसारमा अत्यन्त महत्वपुर्ण ठान्छ, यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफुलाई सर्वश्रेष्ठ र महान  सम्झन्छ ।यही धन–सम्पत्ति, शारीरीक सौन्दर्य, जाती, वंश, बृद्धि, कला पद प्रतिष्ठा तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिको आधारमा उसले आफुलाई अरुभन्दा महान सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधै चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यीनले अरुमाथी अधिपत्य जमाउन चाहान्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहान्नन् । यदि कोहीले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन ।

अहिले सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  प्रेम, करुणा, दया, समन्याय, समभाव, समान व्यवहार गर्नु पर्दछ भन्ने सोंच र भाव हराउदै गएको अवस्था विधमान छ। सार्वजनिक जीवनयापन गर्नेहरुमा  अहिंसा, सदाचारीता , नैतिकता, दया भाव , विवेक, प्रेमपूर्ण, करुणावान र परोपकार,मानवीयता  आदि गुणहरु आवश्यक पर्दछ । अहिले सार्वजनिक जीवन अवलम्वन गर्नेहरुमा इर्श्या, द्धेष, क्रोध, हिंसा, घृणा, वैमनस्यता ,अस्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाको भावना, अरु सित तुलना जस्ता नकारात्मक भावहरु उव्जने गरेको पाइन्छ । यस्ता कर्मले गर्दा उनिहरुमा कार्य सम्पादनका सिलसिलामा ठूलो अहंकार उत्पन्न हुन आउछ। आफुलाई अर्को सम्झन्छन ।मैले यती गरे,यो मैले गरे, मैले मेरै कार्यकालमा गरे,म नभएको भए यो सम्भव हुने थिएन यो गरे सवलाई अहंकारले समात्छ । जब व्यक्तिमा अहंकार बढदै जान्छ तब अनेक विकृति एवं समस्याहरु देखा पर्न थाल्छ ।

साँचो उन्नति र जीवनको गहिरो शान्ति अहंकार, क्रोध, लोभ, मोह र आत्मकेंद्रित इच्छाबाट मुक्त भएर मात्र सम्भव हुन्छ। साधना आरम्भ भएपछि व्यक्तिको अहं क्रमशः क्षीण हुन थाल्छ। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नसक्ने प्रवृत्ति अहंकारको स्पष्ट लक्षण हो। शरीर, मन र अहंकारको नियन्त्रण बिना जीवनलाई पूर्णतया साँचो भनी भन्न सकिँदैन। जब यी तीनबाट मुक्ति मिल्छ, तब व्यक्ति शून्यता र शान्तिको境मा प्रवेश गरी निर्वाणको अनुभूति गर्न सक्छ।

अहंकार मनको सन्तान हो। मनले चल्ने व्यक्ति अहंकारी हुन्छ, र मनको वासनाले उसको कर्मलाई असन्तुलित बनाउँछ। अहंकारी व्यक्तिको बुद्धि भ्रष्ट, विवेकहीन र दृष्टि सीमित हुन्छ। अहंकारले केवल व्यक्तिगत जीवनमा दुःख र अशान्ति मात्र ल्याउँदैन, यसले समाजमा पनि क्रोध, लोभ, मोह, द्वेष र ईर्ष्याका बीजारोपण गर्छ। यसरी अहंकार एक शक्तिशाली विकारको रूपमा मानव जीवनमा प्रवेश गर्छ, जसले व्यक्ति मात्र नभएर समाजको नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक ढाँचालाई पनि प्रभावित पार्छ।

स्वाभिमान र अहंकार बीच स्पष्ट भिन्नता हुन्छ। स्वाभिमान व्यक्ति आफ्नो योग्यतामा विश्वास राख्ने सकारात्मक गुण हो, जसले समाजमा सम्मानयोग्य र प्रेरणादायी बनाउँछ। तर अहंकारले अरूलाई हानी, तिरस्कार वा अवमूल्यन गर्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। स्वाभिमानले टाउको उच्च राख्छ, जबकि अहंकारले टाउको झुकाउँछ। सफलताको खोज स्वाभिमान हो, तर अरूको असफलतामा हेला गर्नु अहंकार हो। उच्चता प्राप्तिको इच्छा स्वाभिमान हो, अरूलाई कमजोर देखाउनु अभिमान हो। विद्वानहरूको दृष्टिमा स्वाभिमान मानव योग्यताको प्रतीक हो भने अहंकार दण्डयोग्य अवगुण हो।

सत्य, नैतिकता, कर्तव्य र सामाजिक उत्तरदायित्वको मार्गमा अघि बढ्न विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुता अनिवार्य छन्। विनम्रता अहंकारको अन्त्य गर्दै आत्मसाक्षात्कारको मार्ग खोल्छ। सहिष्णुता जीवनमा आउने चुनौती, असहमति र विपत्तिलाई धैर्य र विवेकपूर्वक सामना गर्न मद्दत गर्छ। आत्मसाक्षात्कारले व्यक्ति भित्रको सत्य, उद्देश्य र वास्तविकता बुझ्न प्रेरित गर्दछ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, साँचो उन्नति बाह्य सफलता वा धन, पद र यशमा आधारित छैन। यसले आन्तरिक शुद्धता, मनको नियन्त्रण, अहंकारबाट मुक्ति, विनम्रता र सहिष्णुताको अभ्यासमा आधारित हुन्छ। जब व्यक्ति यी गुणहरू आत्मसात गर्छ, तब मात्र जीवनले शान्ति, आनन्द र सामाजिक सद्भावको अवस्था प्राप्त गर्दछ। अहंकार, क्रोध, लोभ, मोह र अभिमान जस्ता दुर्गुणहरू हटाएर मात्र व्यक्तिले शुद्ध, विवेकपूर्ण र दिगो जीवनयापन गर्न सक्छ। यसै मार्गबाट व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको दीर्घकालीन प्रगति र साँचो उन्नति सुनिश्चित हुन्छ।

जव हामी हिंसाको रुपको कार्य गर्छौ त्यो क्रोधको कर्म वन्छ, विचारमै हामी सजग भयो भने त्यही रोकिन्छ र क्रोधले विदा लिन्छ । क्रोध अचेतन मनबाट उत्पन्न हुन्छ, चेतन मनबाट होइन तसर्थ सर्वप्रथम अचेतन मनलाई जगाउनु पर्छ, प्रकाश पु¥याउनु पर्छ, निरीक्षण गर्नुपर्छ। वृत्ति जंहाबाट उठछ त्यो थाहा पाउनु पर्छ, चित्तको अनुगमन गर्नुपर्छ । अहंकारबाट मुक्त हुन सर्वप्रथम हामीले आफुभित्र कुन प्रकारको अहंकारको भूत हावी छ त्यसप्रति सजग हुनु जरुरी छ । अहंकारका विभिन्न भूतप्रति हामी  सजग हुन सकेमा अहंकार निश्कृय हुन्छ र ह्दय प्रेमले भरिन्छ । अक्सर हामी आफ्नो अहंकारको भूतको पुष्ट्याई गर्न कोशिस गर्छौ, तर्क विर्तक गर्छौ, आफ्नो भूतलाई तर्कद्धारा प्रमाणित गर्न खोज्छौ तर यस्तो कार्य गर्दा झन अर्को अहंकारको भूत थप हुन्छ । ।सर्बप्रथम  आफ्नो अहंकार आफै थाहा पाउने चेष्टा गर्नुपर्छ । जस्तै ,चरित्रकेन्द्रित अहंकार भएको व्यक्तिले आफ्नो भित्री अपराध वोधमा म खराव हुं भन्ने वोध एवं स्मृति भएमा पश्चाताप गर्छ र अहंकार हराउछ ।

जो व्यक्तिमा अहंकार हुन्छ र धेरै रिस उठ्छ, उसलाई दुश्मनको आवश्यकता नै पर्दैन । अहंकारलाई  निश्कृय पार्न प्रेम, मैत्री र करुणा बढाउनु पर्छ ।मैत्री र करुणामा म र मेरोको भेद हुंदैन । प्रत्येक व्यक्तिले आफूभित्रको अहंकारलाई नीरिक्षण गर्दै चेतनाको दियो जगाउने प्रयास गर्नु आवश्यक पर्छ ।कतिपय अवस्थामा शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक लहडको कारण व्यक्तिको अहंकार उच्च तहमै पुगिसकेको हुन्छ। यीभन्दा माथि उठेर व्यक्ति शरीर, मन र भावना मात्र नभई आन्तरिक चेतना हो भन्ने बोध भएको क्षण अहंकार निस्तेज हुन पुग्दछ।अहंकार उन्नति र प्रगतिको बाधक हो। सार्वजनिक जीवनमा सफलता प्राप्त गर्ने हो भने अभिमान, अहंकार त्यागी अगाडी बढ्नुको विकल्प छैन । साँचो उन्नतिको मार्ग विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताबाट मात्र खुल्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)