तोमनाथ उप्रेती

मध्यपूर्वमा इरान–इजरेल द्वन्द्वले विश्वव्यापी भूराजनीतिक प्रभाव पैदा गरेको छ। इरानको इस्लामिक क्रान्ति पछि क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा अस्थिरता बढेको छ भने इजरायलले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आधुनिक सैन्य र साइबर रणनीतिहरू प्रयोग गर्दै आएको छ। द्वन्द्वले गोल्फ क्षेत्रका राज्यहरूलाई सुरक्षा गठबन्धनमा जोड्ने काम गरेको छ, जसले तेल उत्पादन र व्यापारलाई सिधै असर गरेको छ।

विश्व अर्थतन्त्रमा यस द्वन्द्वको प्रभाव स्पष्ट छ। पेट्रोलियम निर्यातमा अस्थिरता, तेल मूल्य वृद्धिले वैश्विक बजारमा दबाब बढाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू, जस्तै अमेरिका, रूस र युरोपेली राष्ट्रहरू, क्षेत्रीय सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्रिय छन्, जसले मध्यपूर्वलाई नयाँ “सुरक्षा खेलको केन्द्र” बनाएको छ।

मध्यपूर्व फेरि एकपटक वैश्विक ध्यानको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। गत शुक्रबारदेखि सुरु भएको इरान–इजरेल द्वन्द्व अब युद्धको रूप लिन थालेको स्पष्ट संकेत देखिएको छ। ‘अपरेशन राइजिङ लायन’ नाम दिइएको इजरेली सैन्य कारबाही र त्यसको जवाफस्वरूप इरानको ‘ट्रू प्रमिस ३’ नामक प्रत्याक्रमणले युद्धको लयलाई अझ गहिर्याइरहेको छ। इरानको राजधानी तेहरानदेखि लिएर इजरेलका प्रमुख सहरसम्म फैलिएको क्षेप्यास्त्र प्रहार र ड्रोन आक्रमणहरूले यो द्वन्द्व कुनै सीमित सशस्त्र झडप नभई रणनीतिक वर्चस्वको युद्ध भएको संकेत गर्छ। परमाणु कार्यक्रमको नाममा सुरुआत गरिएको यो आक्रमण अब भूराजनीतिक समीकरणमा  हस्तक्षेप गर्दैछ।

मध्यपूर्वले विश्व राजनीतिमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण क्षेत्रलाई जनाउँछ। यो पश्चिम एशियाका अधिकांश देशहरू, उत्तरी अफ्रिका र भूमध्यसागरको पूर्वी तटका केही राष्ट्रहरू समेट्छ। समयसँगै यसको परिभाषा परिवर्तन हुँदै आएको छ। मध्यपूर्व शब्दको प्रयोग २०औं शताब्दीको सुरुवातमा पश्चिमी यूरोपेली राष्ट्रहरूले “नियर ईस्ट” को विकल्पको रूपमा गर्न थाले। पहिले “नियर ईस्ट” शब्दले बाल्कन क्षेत्र र ओटोमन साम्राज्यको पश्चिमी भागलाई जनाउँथ्यो, भने मध्यपूर्व शब्दले फारस, ककटस, अरब क्षेत्र र कहिलेकाहीँ अफगानिस्तान र भारतसम्मको क्षेत्रलाई जनाउँथ्यो।

मध्यपूर्वको भूगोल विविध छ। यहाँका १८ मध्ये १३ देश अरब राष्ट्र हुन्। सबैभन्दा जनसंख्या बढी भएका देशहरूमा इजिप्ट, इरान र टर्की पर्छन्, जबकि क्षेत्रफलको हिसाबले साउदी अरेबिया सबैभन्दा ठूलो देश हो। यहाँको जलवायु प्रायः गर्मी र सुख्खा छ। अरेबियन प्रायद्वीप र इजिप्टको अधिकांश भागमा वर्षा न्यून हुन्छ। केही क्षेत्रहरू, जस्तै लिवान्ट तट र टर्कीको अधिकांश भाग, भूमध्यसागरीय जलवायु भएको छ, जसमा गर्मी सुख्खा र जाडो चिसो र वर्षायामयुक्त हुन्छ।मध्यपूर्वमा पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासको ठूलो भण्डार छ। पर्शियन गल्फको देशहरूले तेलको निर्यातबाट आर्थिक समृद्धि प्राप्त गरेका छन्। जलवायुको सुख्खापन र जिवास्म इन्धनमा निर्भरता यस क्षेत्रलाई जलवायु परिवर्तनको प्रमुख प्रभावित क्षेत्र बनाउँछ।

मध्यपूर्वलाई प्रायः सभ्यताको जन्मस्थल भनेर चिनिन्छ। यहाँ नाइल डेल्टा, टिग्रिस–यूफ्रेटेस नदी उपत्यका र जोर्डन नदी बेसिनमा प्राचीन सभ्यता विकसित भएको थियो। यहूदी धर्म, इसाई धर्म र इस्लाम धर्मको उद्गम यहीँ भएको मानिन्छ।

१९४८–१९७९ को पहलवी युगमा इरानले इजरायललाई मान्यता दियो र दुबै देशबीच रणनीतिक सम्बन्ध विकसित भयो। तर १९७९ मा इस्लामिक क्रान्तिपछि इरानले इजरायललाई “सानो शैतान” घोषणा गर्‍यो। अमेरिकी दूतावास बन्धक प्रकरणपछि क्षेत्रीय तनाव बढ्यो। १९८०–२०२३ सम्म मध्यपूर्वमा छाया युद्ध जारी रह्यो। इजरायल र इरानले प्रोक्सी समूहहरूमार्फत टकराव गरिरहे।

“मध्यपूर्व” शब्दको प्रयोग पहिलोपटक १८५०s मा ब्रिटिश इन्डिया अफिसले गरेको मानिन्छ। यसलाई व्यापक रूपमा अमेरिकी नौसैनिक रणनीतिकार अल्फ्रेड थायर महानले १९०२ मा प्रयोग गरे। उनले पर्शियन गल्फ वरिपरि क्षेत्रलाई मध्यपूर्व भनेर चिनाए।महानले यो क्षेत्रको रणनीतिक महत्व र पर्शियन गल्फको केन्द्रिय भूमिकालाई पहिचान गरे। यहाँको नौसैनिक बल र स्थायी सैन्य अड्डाहरूको उपस्थिति विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा निर्णायक भूमिका खेल्छ। ब्रिटिश र रूसी साम्राज्यहरूको प्रतिस्पर्धा (“ग्रेट गेम”) यस क्षेत्रलाई सदियौँदेखि महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

मध्यपूर्वको परिभाषा समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ। विश्वयुद्धअघि “नियर ईस्ट” टर्की र भूमध्यसागरको पूर्वी तटलाई जनाउँथ्यो, “फार ईस्ट” चीन, जापान र कोरिया केन्द्रित थियो। मध्यपूर्व भने मेशोपोटामिया देखि बर्मा सम्मको क्षेत्रलाई जनाउँथ्यो।सन्१९५७ मा अमेरिकी सरकारले पहिलोपटक मध्यपूर्व शब्दको औपचारिक प्रयोग गरेको थियो। आइजनहावर डक्ट्रिनमा यसलाई लिबिया देखि पाकिस्तान, सिरिया, इराक, साउदी अरेबिया र अरब प्रायद्वीपसम्मको क्षेत्रको रूपमा परिभाषित गरियो।

मध्यपूर्वमा अरब, टर्क, पर्शियन, कुर्द, यहूदी र असिरियन लगायतका विविध जातीय समूहहरू बसोबास गर्छन्। धर्मको दृष्टिले, यहाँ इस्लाम, यहूदी धर्म र इसाई धर्मको मूल उद्गम भएको छ। यस सांस्कृतिक विविधताले क्षेत्रीय राजनीति, सामाजिक संरचना र संघर्षमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

हालका दशकहरूमा मध्यपूर्व राजनीतिक अस्थिरता, तेल स्रोतको नियन्त्रण, जातीय र धार्मिक संघर्षको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। कतिपय विद्वानहरूले मध्यपूर्व शब्दलाई यूरोकेन्द्रित र उपनिवेशवादी दृष्टिकोणबाट आलोचना गरेका छन्। अन्य विकल्पहरू, जस्तै “साउथ–वेस्ट एशिया” वा “स्वासिया,” कम मात्र प्रयोगमा छन्।

मध्यपूर्व  शब्दले विश्व राजनीतिमा विशेष महत्व राख्ने क्षेत्रलाई जनाउँछ, जसमा पश्चिम एशियाका अधिकांश देशहरू, उत्तरी अफ्रिकाको केही भाग, र भूमध्यसागरको पूर्वी तटका राष्ट्रहरू समावेश छन्। यस क्षेत्रको परिभाषा समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ र यसले प्रायः पश्चिमी दृष्टिकोणबाट भौगोलिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक आधारमा वर्गीकरण गरिने गरेको छ। मध्यपूर्व शब्दको प्रयोग विशेषगरी २०औं शताब्दीको सुरुमा पश्चिमी यूरोपेली राष्ट्रहरूले “नियर ईस्ट” को विकल्पको रूपमा गर्न थाले। यसअघि “नियर ईस्ट” शब्दले प्रायः बल्कन्स र ओटोमन साम्राज्यको पश्चिमी भागलाई जनाउँथ्यो भने, मध्यपूर्व शब्दले फारस, ककटस, अरब क्षेत्र र कहिलेकाहीँ अफगानिस्तान र भारतसम्मको क्षेत्रलाई जनाउँथ्यो।

मध्यपूर्वको भूगोल विविध छ। यहाँका अधिकांश देशहरू (१८ मध्ये १३) अरब विश्वसँग सम्बन्धित छन्। सबैभन्दा जनसंख्या बढी भएका देशहरूमा इजिप्ट, इरान र टर्की पर्छन् भने क्षेत्रफलको हिसाबले साउदी अरेबिया सबैभन्दा ठूलो देश हो। मध्यपूर्वको इतिहास प्राचीन कालसम्म फैलिएर “सभ्यताको जन्मस्थल” भनेर चिनिन्छ। यहाँ यहूदी धर्म, इसाई धर्म र इस्लाम धर्मको उद्गम भएको थियो। अरबहरू यहाँको मुख्य जातीय समूह हुन्, त्यसपछि टर्क, पर्शियन, कुर्द, यहूदी र असिरियन जस्ता जातीय समूहहरू बसोबास गर्छन्।

मध्यपूर्व प्रायः गर्मी र सुख्खा जलवायु भएको क्षेत्र हो, विशेष गरी अरेबियन प्रायद्वीप र इजिप्टमा। केही नदी प्रणालीहरूले कृषि र जीवनको आधार प्रदान गर्छन्। उदाहरणका लागि नाइल डेल्टा, टिग्रिस–यूफ्रेटेस नदी उपत्यका, र जोर्डन नदीको बेसिनले सीमित तर सुसंगठित कृषियोग्य भूमि प्रदान गर्छ। यी क्षेत्रहरूलाई सधैं “फर्टाइल क्रिसेन्ट” भनेर चिनिन्छ। यहाँ प्राचीन सभ्यताहरूको उद्गम भएको मानिन्छ, जसमा मेशोपोटामिया, क्यानान, मिस्र आदि पर्छन्।तर केही क्षेत्रहरूमा भूमध्यसागरीय जलवायु प्रचलित छ, जस्तै लिवान्ट तट र टर्कीको अधिकांश भाग। यहाँको गर्मी सुख्खा र जाडो चिसो र वर्षायामयुक्त हुन्छ। पर्शियन गल्फमा रहेका देशहरूमा पेट्रोलियम स्रोतहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छ। विशेष गरी अरब प्रायद्वीपका शाहीहरूले तेलको निर्यातबाट ठूलो आर्थिक लाभ उठाएका छन्। जलवायुको सुख्खापन र fossile इन्धन उद्योगमा निर्भरता भएका कारण, मध्यपूर्व जलवायु परिवर्तनको मुख्य क्षेत्र हो र यसले दीर्घकालीन वातावरणीय प्रभाव पर्छ।

मध्यपूर्व शब्दको उत्पत्ति प्रायः १८५०s मा ब्रिटिश इन्डिया अफिससँग सम्बन्धित मानिन्छ। तर यसलाई व्यापक रूपमा अमेरिकी नौसैनिक रणनीतिकार अल्फ्रेड थायर महान ले १९०२ मा प्रयोग गरे। उनले पर्शियन गल्फ वरिपरि क्षेत्रलाई मध्यपूर्व भनेर चिनाए। यस समय ब्रिटिश र रूसी साम्राज्यहरू केन्द्रीय एसियामा प्रभाव विस्तारका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए, जसलाई “ग्रेट गेम” भनिन्थ्यो। महानले यो क्षेत्रको रणनीतिक महत्व र पर्शियन गल्फको केन्द्रिय भूमिका पहिचान गरे।

मध्यपूर्व शब्दको प्रयोग २०औं शताब्दीको मध्यतिर यूरोप र अमेरिकामा व्यापक भयो। विश्वयुद्धपछि, १९४६ मा वाशिंगटन डी.सी. मा मध्यपूर्व इन्स्टिच्युट स्थापना भयो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले पहिलोपटक मध्यपूर्व शब्दको औपचारिक प्रयोग १९५७ मा आइजनहावर डक्ट्रिन मार्फत गरेको थियो। त्यतिबेला यसलाई लिबिया देखि पाकिस्तान, सिरिया, इराक, साउदी अरेबिया र अरब प्रायद्वीपसम्मको क्षेत्रको रूपमा परिभाषित गरियो।

मध्यपूर्वको सीमाहरू परिभाषित गर्दा कहिलेकाहीँ भ्रम पैदा भएको छ। पूर्व–विश्वयुद्धमा “नियर ईस्ट” टर्की र भूमध्यसागरको पूर्वी तटलाई जनाउँथ्यो भने “फार ईस्ट” चीन, जापान र कोरिया केन्द्रित थियो। मध्यपूर्व भने मेशोपोटामिया देखि बर्मा सम्मको क्षेत्रलाई जनाउँथ्यो।हालका समयसम्म पनि मध्यपूर्वको परिभाषामा विवाद कायम छ। केही विद्वानहरूले यसलाई यूरोकेन्द्रित र उपनिवेशवादी दृष्टिकोणबाट आलोचना गरेका छन्। अन्य विकल्पहरू जस्तै “साउथ–वेस्ट एशिया” वा “स्वासिया” कम मात्र प्रयोग भएका छन्।मध्यपूर्वको भौगोलिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक विविधता यसको राजनीतिक र आर्थिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाउँछ। यहाँका देशहरू बीचको राजनीतिक अस्थिरता, तेल स्रोतहरूको नियन्त्रण, धार्मिक र जातीय विविधता, र ऐतिहासिक संघर्षहरूले विश्वव्यापी राजनीति र सुरक्षा मामिलामा सधैं प्रभाव पार्दै आएका छन्।

मध्यपूर्वले मानव सभ्यता, धर्म, आर्थिक स्रोत र विश्वव्यापी रणनीतिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसको जटिलता, ऐतिहासिक महत्व र आधुनिक राजनीतिक चुनौतीहरूले यस क्षेत्रलाई अध्ययन गर्न आवश्यक बनाएको छ।

इरान र इजरेलबीचको पछिल्लो सशस्त्र द्वन्द्व दुई देशबीचको वैरभावको स्वाभाविक परिणति मात्र होइन, बरु यसमा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक जालो समेत  छ। प्रमुखतः अमेरिकी भूमिका, प्रत्यक्ष होइन भने पनि परोक्ष रूपमा, यस संघर्षको लय निर्धारण गर्नेदेखि लिएर यसको दिशा तोक्ने कारक बनिरहेको छ।अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पद्वारा अली खामेनेईलाई “सजिलै निसाना बनाउन सकिने” भनाइ मात्र एउटा राजनैतिक प्रतिक्रिया होइन; यो शक्ति प्रदर्शनको रणनीतिक संकेत समेत हो। जब यस्ता अभिव्यक्तिहरू राष्ट्र प्रमुखबाट आउँछन्, तिनले युद्धको भाषालाई थप औपचारिकता दिन्छन्। यसले भू–राजनीतिक सन्तुलनमा तरंग ल्याउनु स्वाभाविक हो।

राष्ट्रपति ट्रम्प र इजरेली प्रधानमन्त्री नेतन्याहूबीच टेलिफोन संवाद हुनु र त्यसपछि ट्रम्पले वार्ताको साटो “निःसर्त आत्मसमर्पण” को माग गर्नुले कूटनीतिक संयमको अन्त्य भएको संकेत गर्छ। शान्तिवार्ताको ढोका बन्द गरिँदा सैन्य विकल्पहरू मात्र शेष रहन्छन्, जसको असर सिमानाको पारि–पारि छरिन्छ।

यो अवस्था अब इरान–इजरेल सीमामा मात्र सीमित छैन। यसले मध्यपूर्वको समग्र सुरक्षा परिदृश्यलाई डगमगाउने खतरामा पुर्याएको छ। अमेरिकाको मौन समर्थन वा आंशिक संलग्नताले अरु शक्तिराष्ट्रहरूलाई पनि आत्मसात् गर्नुपर्ने अवस्थाको संकेत दिन्छ।यदि यस्तो प्रकारको हस्तक्षेपलाई अन्धराष्ट्रवादको आवरणमा लपेटियो भने त्यसले शान्ति होइन, दीर्घकालीन द्वन्द्वको जरो गाड्नेछ। कूटनीति र संयमभन्दा बाहिरको मार्गले केवल विनाशको दरबार खोल्नेछ।अतः, यो सम्वेदनशील मोडमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले केवल दर्शकको भूमिका निर्वाह गर्नु अबको बुद्धिमत्ता हुने छैन। अमेरिका जस्तो महाशक्ति यदि इमानदारीपूर्वक शान्तिको वाहक बन्न चाहन्छ भने उसले अब आक्रोश होइन, सम्वादको भाषा बोल्नुपर्छ।

Top of Form

Bottom of Form

युद्धको मानवीय पक्ष अझ भयावह छ। इजरेली आक्रमणमा २०० भन्दा बढी इरानी नागरिकहरूको ज्यान गएको र इरानी प्रत्याक्रमणमा पनि इजरेली सर्वसाधारण मारिएका छन्। बालबालिका, सञ्चारकर्मी, आवासीय भवनहरू सबै आक्रमणको चपेटामा परेका छन्। तेहरानको टेलिभिजन प्रसारणबीचै प्रस्तोताको भागदौड, अस्पतालहरूमा चिच्याउँदै आएका नागरिक र विस्फोटपछिको भग्नावशेषहरूले यो द्वन्द्वको क्रूर वास्तविकता उजागर गर्छ। युद्ध  सेनाको रणनीति र सरकारको निर्णय मात्र होइन; यो आमजनताको जीवन र भविष्यसँग खेलवाड हो।

इरानले शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि मात्र परमाणु कार्यक्रम अघि बढाएको बताउँदै आए पनि अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी ले दिएको पछिल्लो प्रतिवेदनले त्यसमा गम्भीर आशंका उत्पन्न गरेको छ। युरेनियम प्रशोधनको स्तर ८३.७ प्रतिशत पुगेको तथ्यांक, जुन परमाणु अस्त्र उत्पादनको सीमामा रहेको देखिन्छ, इरानको ‘शान्तिपूर्ण’ भनाइमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। अर्कोतर्फ, इजरेलले प्रत्यक्ष रूपमा सैन्य आक्रमण गरेर अन्तर्राष्ट्रिय विधिलाई तोडेको आरोप लाग्न सक्दछ। यस्तो अवस्था द्वन्द्वको नैतिकतामाथि पनि प्रश्न खडा गर्छ।यदि समुचित कूटनीतिक हस्तक्षेप नभएमा यो द्वन्द्वले समग्र मध्यपूर्वलाई परमाणु जोखिमको खतरामा धकेल्न सक्छ। विश्व समुदाय, विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र महाशक्तिहरूले यो सशस्त्र टकरावको नियन्त्रणमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेछ। किनभने इरान–इजरेल द्वन्द्व केवल क्षेत्रीय संकट होइन; यो वैश्विक शान्ति र सुरक्षा प्रणालीको परीक्षण हो। यस्तो संवेदनशील मोडमा न्याय, संयमता र दीर्घकालीन शान्तिको मार्ग रोज्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।

इरान–इजरेल द्वन्द्व आजको इतिहासको एउटा साँघुरो अध्याय मात्र होइन, यो मानव सभ्यताको विवेक र संयमको कठोर परीक्षा पनि हो। शक्ति र प्रतिशोधको नाममा जब राष्ट्रहरू बारुदका भाषामा संवाद गर्न थाल्छन्, तब अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरूको मेरुदण्डमा कम्पन उत्पन्न हुन्छ। आजको युद्ध केवल भूगोलको सीमामा सीमित नरहने, बरु सम्पूर्ण मानव सभ्यतामा  प्रभाव पार्ने वैश्विक घटनाको स्वरूप लिइरहेको छ।यो द्वन्द्वले परमाणु जोखिमको सम्भावनालाई पुनः उजागर गरेको छ। यदि समुचित कूटनीतिक हस्तक्षेप र संयमको आवाज नउठाइयो भने, युद्धको ज्वालाले मध्यपूर्व मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वलाई नै अस्थिर बनाउने खतरा छ। विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसंघ, जी-सेभेनजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू र अमेरिका, चीन, रुसजस्ता महाशक्तिहरूले आफ्नो कर्तव्य बिर्सने हो भने इतिहासले तिनको मौनतालाई सह–दोषीका रूपमा चित्रण गर्नेछ।