– तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव,नेपाल सरकार  

मन मानव जीवनको केन्द्र हो, जहाँ विचार, भावना, निर्णय र चेतना उत्पन्न हुन्छ। शरीरको भौतिक अंगहरू—मस्तिष्क, मुटु, हड्डी–मासु—मनका उपकरण मात्र हुन्, तर वास्तविक अनुभूति, चेतना र विवेक मनको माध्यमबाट सञ्चालित हुन्छ। मनलाई फ्रायडले चेतन, अचेतन र अर्धचेतन भागमा विभाजन गरेका छन्। चेतन मनले दैनिक व्यवहार, निर्णय र अन्तरक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ; अचेतन मनले दबेका इच्छा, मूल प्रवृत्ति र संवेदनशील अनुभूतिको भण्डारण गर्छ; अर्धचेतन मनले स्मृति र पूर्व अनुभवलाई आवश्यकता अनुसार सचेतनमा ल्याउँछ।

मनलाई ईड, ईगो र सुपर-ईगोमा पनि वर्गीकृत गर्न सकिन्छ। ईडले मूल प्रवृत्ति र इच्छाहरू उत्पन्न गर्छ, ईगोले तिनीहरूलाई वास्तविकताअनुसार नियन्त्रण गर्छ, र सुपर-ईगोले सामाजिक, नैतिक तथा विवेकी मानकको दिशानिर्देश दिन्छ। यसरी मनले बाह्य संसार र आत्माबीचको सम्बन्ध निर्माण गर्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणले मनको शक्ति र गतिको महत्त्वलाई उच्चतम स्थानमा राख्छ। उपनिषद र योगशास्त्र अनुसार मन केवल भौतिक उपकरण मात्र होइन; यो आत्मा र चेतनाको माध्यम हो। मन स्थिर, केन्द्रित र शुभसङ्कल्पयुक्त भएमा जीवनको मार्गदर्शन सम्भव हुन्छ। गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई बताएझैं—चञ्चल मनलाई नियन्त्रण गर्नु कठिन भए पनि अभ्यास, वैराग्य र साधनाले यसलाई वशमा ल्याउन सकिन्छ।

मनको स्वास्थ्य मानव जीवनको आधार हो। एक स्वस्थ, सुसंयमित र सन्तुलित मनले मात्र व्यक्ति जीवनका सबै आयामहरूमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम हुन्छ। मनको अवस्था केवल भावनात्मक सन्तुलनसँग सीमित छैन, यो व्यवहार, निर्णय, सम्बन्ध र शारीरिक स्वास्थ्यसँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ। अव्यवस्थित, तनावग्रस्त वा विकृत मनले निरन्तर दु:ख, असन्तोष, डर, चिन्ता, निराशा र व्यवहारिक असामान्यताहरू उत्पन्न गर्छ। उदाहरणका लागि, अत्यधिक डर वा चिन्ताले मुटुको धड्कन र रक्तसञ्चारमा प्रतिकूल असर पार्छ, जसले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको आधार तयार गर्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यलाई केवल व्यक्तिगत हितको विषय मात्र नभई सामाजिक र पारिवारिक कल्याणसँग पनि जोड्न सकिन्छ।

मनको स्वास्थ्य सुदृढ पार्न सजगता, ध्यान, ध्यानयोग, सकारात्मक सोच र आन्तरिक अनुशासन अनिवार्य हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो मनको प्रकृति, प्रवृत्ति र शक्तिलाई बुझ्छ, तब मात्र उसले भय, लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र मोहजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। आध्यात्मिक अभ्यास, योग, प्राणायाम, श्वास–सञ्चालन, ध्यान र विवेक प्रयोगले न केवल मानसिक स्थिरता प्रदान गर्छ, तर चेतनाको स्तरलाई पनि उच्च बनाउँछ। स्थायी मानसिक शान्ति र जीवनमा सन्तुलन प्राप्त गर्न मनको प्रशिक्षण अपरिहार्य छ।

मन र शरीरबीचको सम्बन्ध विज्ञानले पनि पुष्टि गरेको छ। मनको भावनात्मक अवस्था शरीरमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। जब व्यक्ति दु:खी, तनावग्रस्त वा डरको प्रभावमा हुन्छ, मुटुको गति असामान्य हुन्छ, रक्तसञ्चारमा अवरोध आउँछ र रोगप्रतिको प्रतिरोधात्मक क्षमता घट्छ। यो स्पष्ट देखिन्छ कि मन–शरीर–आत्मा त्रयी आपसमा अटूट रूपमा सम्बन्धित छन्। आयुर्वेद र योगशास्त्रमा मनलाई केवल मानसिक क्रियाको केन्द्र होइन, ज्ञान प्राप्ति, निर्णय क्षमता र जीवन व्यवस्थापनको मूल आधार मानिएको छ। मनले ज्ञान र अनुभवलाई आत्मामा ग्रहण गराउँछ र त्यसबाट जीवनको मार्गदर्शन सुनिश्चित गर्छ।

मनको प्रशिक्षणले जीवनको वास्तविक परिवर्तन ल्याउँछ। बाह्य परिस्थिति चाहे जति चुनौतीपूर्ण किन नहोस्, आन्तरिक दृष्टिकोण, स्थिरता र विवेकयुक्त मनले मात्र व्यक्तिलाई मानसिक स्वतन्त्रता र आध्यात्मिक उन्नतिमा अघि बढ्न सक्षम बनाउँछ। शुभसङ्कल्पयुक्त मनले नकारात्मक परिस्थितिहरूलाई अवसरमा बदल्ने शक्ति राख्छ। व्यक्तिको व्यवहार, लक्ष्य प्राप्ति, सम्बन्ध निर्माण र समाजमा योगदान सबै मनको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्।

जीवनको सार बाह्य उपलब्धि र भौतिक सम्पत्तिमा निर्भर छैन। स्थायी सन्तोष, आन्तरिक शान्ति र साँचो आत्म–समझ बाह्य होइन, मनको प्रशिक्षण र अनुशासनमा निहित छ। विवेक, साधना, स्थिरता र सकारात्मक सोचले सुसंयमित मनलाई बल प्रदान गर्छ। यस्तो मनले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि कल्याण र उन्नतिको मार्गमा लैजान्छ। यसैले जीवनको वास्तविक सफलता मानसिक स्वास्थ्य, आन्तरिक अनुशासन र मन–शरीर–आत्मा त्रयीको सुसंगठित तालमेलमा निहित छ।